۱۱ آبان ۱۴۰۵
.ronama-article{direction:rtl;text-align:right;max-width:1100px;margin:0 auto;padding:16px;line-height:2;font-size:17px;color:inherit;box-sizing:border-box}.ronama-article *{box-sizing:border-box}.ronama-article h2{margin:44px 0 16px;font-size:1.6rem;line-height:1.7}.ronama-article h3{margin:28px 0 12px;font-size:1.25rem;line-height:1.8}.ronama-article p{margin:0 0 18px}.ronama-glance{background:#f7f9fb;color:#1f2a37;border-right:5px solid #006bfd;border-radius:12px;padding:18px 20px;margin:24px 0}.ronama-thesis,.ronama-box{border:1px solid rgba(128,128,128,.4);border-right:5px solid #006bfd;border-radius:12px;padding:18px;margin:24px 0}.ronama-warning{border:1px solid rgba(128,128,128,.4);border-right:5px solid #b76e00;border-radius:12px;padding:18px;margin:24px 0}.ronama-table-wrap{overflow-x:auto;margin:24px 0;border-radius:12px}.ronama-table-wrap table{width:100%;border-collapse:collapse}.ronama-table-wrap th,.ronama-table-wrap td{border:1px solid rgba(128,128,128,.35);padding:12px 14px;text-align:right;vertical-align:top}.ronama-table-wrap th{background:#1f2a37;color:#fff}.ronama-toggle-box{border:1px solid rgba(128,128,128,.4);border-radius:12px;overflow:hidden;margin:26px 0}.ronama-toggle-box>summary{cursor:pointer;font-weight:700;padding:16px 18px}.ronama-toggle-content{padding:0 18px 18px}.ronama-timeline{list-style:none;margin:24px 0;padding:0 22px 0 0;border-right:3px solid #006bfd}.ronama-timeline li{position:relative;margin:0 0 18px;padding:0 18px 0 0}.ronama-timeline li:before{content:'';position:absolute;right:-31px;top:12px;width:14px;height:14px;border-radius:50%;background:#006bfd}.ronama-timeline b{display:block}.ronama-faq-item{border:1px solid #e3e8ee;border-radius:12px;margin:0 0 12px;overflow:hidden}.ronama-faq-item>summary{cursor:pointer;font-weight:700;padding:16px 18px;list-style:none;display:flex;justify-content:space-between;align-items:center;gap:12px}.ronama-faq-item>summary::-webkit-details-marker{display:none}.ronama-faq-item>summary:after{content:'+';font-size:26px;line-height:1;color:#006bfd}.ronama-faq-item[open]>summary:after{content:'−'}.ronama-faq-item .ronama-faq-answer{padding:0 18px 16px}@media (max-width:700px){.ronama-article{padding:12px;font-size:16px;line-height:1.95}.ronama-article h2{font-size:1.3rem;margin-top:34px}}.ronama-glance a{color:#0050c0}.ronama-related{border:1px solid rgba(128,128,128,.4);border-radius:12px;padding:16px 20px;margin:24px 0}.ronama-table-wrap table{min-width:640px}
بانک جهانی در برگه تازه «چشم‌انداز اقتصاد کلان و فقر» ایران (اکتبر ۲۰۲۶) پیشبینی کرده سهم ایرانیانی که با کمتر از ۸٫۳۰ دلار در روز زندگی می‌کنند، در سال مالی جاری از ۳۵٫۵ به ۳۸٫۴ درصد برسد. با جمعیت ۹۲٫۴ میلیونی، این یعنی حدود ۲٫۷ میلیون فقیر تازه. پرسش این تحلیل آن است که این عدد چه چیزی را می‌سنجد، چرا ممکن است کمتر از واقعیت سفره‌ها باشد و چه چیزی آن را عوض میکند.
در یک نگاه
- نرخ فقر با خط ۸٫۳۰ دلار در روز (برابری قدرت خرید ۲۰۲۱): ۳۵٫۵ درصد در ۲۰۲۵/۲۶ و ۳۸٫۴ درصد در ۲۰۲۶/۲۷ (پیشبینی بانک جهانی، اکتبر ۲۰۲۶).
- با جمعیت ۹۲٫۴ میلیون نفر (۲۰۲۵)، شمار فقیران از حدود ۳۲٫۸ به ۳۵٫۵ میلیون نفر می‌رسد؛ افزایش حدود ۲٫۷ میلیون نفر (محاسبه رونما با فرض ثابت ماندن جمعیت).
- مصرف خصوصی ۵٫۱ درصد و تولید ناخالص داخلی ۷٫۷ درصد در ۲۰۲۶/۲۷ کوچک میشود؛ سرمایه‌گذاری ثابت ۱۷٫۴ درصد سقوط میکند (پیشبینی بانک جهانی).
- تورم خوراکیها و آشامیدنی‌ها در شهریور ۱۴۰۵ نسبت به سال قبل ۱۲۱٫۸ درصد بود، در حالی که تورم سالانه کل ۷۳٫۶ درصد گزارش شد (داده رسمی به نقل رویترز).
- بیکاری در فصل نخست سال مالی ۱۴۰۵ از ۷٫۳ به ۹٫۱ درصد رسید و تنها ۲۴٫۸ میلیون نفر از ۶۶٫۱ میلیون ایرانی در سن کار شاغل‌اند (بانک جهانی).
مقدمه: عددی که بیش از رکود حرف می‌زند
درباره اقتصاد ایران در سال جنگ، بحث عمومی بیشتر روی نرخ رشد متمرکز بوده است: صندوق بین‌المللی پول از رکود ۷٫۶ درصدی گفت، بانک جهانی از ۷٫۷ درصد، و اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، از کوچک‌شدن بیش از ۲۵ درصدی. رونما پیش‌تر فاصله این برآوردها را بررسی کرده است. اما رشد منفی میانگین است و به‌تنهایی نمی‌گوید فشار روی چه کسانی می‌افتد. برگه تازه بانک جهانی برای نخستین بار در سال جاری پیشبینی فقر را با سه خط مختلف کنار ارقام کلان گذاشته است.
پرسش اصلی این تحلیل سه بخش دارد. نخست، عدد ۳۸٫۴ درصد دقیقاً چه چیزی را اندازه میگیرد و چه چیزی را نه. دوم، چه سازوکارهایی جنگ و محاصره را به سفره خانوار منتقل می‌کنند و کدام گروه‌ها بیشتر آسیب می‌بینند. سوم، کدام داده‌ها در ماه‌های آینده نشان می‌دهند که این پیشبینی خوش‌بینانه بوده یا بدبینانه. در سراسر متن، داده رسمی، ادعای منابع، محاسبه رونما و سناریو از هم جدا شده‌اند.
تز مرکزی: پیشبینی بانک جهانی افزایش فقر را از مسیر «کوچک‌شدن مصرف متوسط» می‌سنجد، اما شوک امسال بیش از همه از مسیر «گرانی نامتناسب خوراک» و «از دست رفتن شغل» به خانوارها می‌رسد؛ دو کانالی که در مدل میانگین‌محور کمتر دیده می‌شوند. بنابراین ۲٫۷ میلیون فقیر تازه را باید برآوردی محتاطانه دانست، نه سقف ماجرا؛ هرچند بدون پیمایش تازه هزینه و درآمد خانوار، اندازه دقیق این شکاف اثبات‌پذیر نیست.
در این تحلیل چه می‌خوانید؟
تایم‌لاین: از آغاز جنگ تا برگه بانک جهانی
فقر یک‌شبه بالا نمی‌رود. ترتیب رویدادها نشان میدهد شوک چگونه از تولید و تجارت به بازار کار و قیمت خوراک رسید. هم‌زمانی این رویدادها به‌تنهایی رابطه علّی را ثابت نمی‌کند؛ سازوکارها در بخش‌های بعد بررسی می‌شوند.
- ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد؛ پس از آن تهران تنگه هرمز را بست و آمریکا بنادر ایران در خلیج فارس را محاصره کرد (به روایت رویترز).
- ژانویه تا مارس ۲۰۲۶ (فصل چهارم سال مالی ۱۴۰۴)تولید ناخالص داخلی واقعی به گفته بانک جهانی بیش از ۳٫۵ درصد نسبت به فصل مشابه سال قبل کوچک شد؛ سرمایه‌گذاری ۱۲، صادرات ۱۳ و واردات ۲۸ درصد کاهش یافت.
- آوریل تا اوت ۲۰۲۶تورم به گفته بانک جهانی بهطور میانگین ۸۴٫۸ درصد بود؛ صادرات غیرنفتی در پنج ماه نخست سال مالی ۲۸ و واردات ۲۶ درصد کاهش یافت.
- بهار ۱۴۰۵ (فصل نخست سال مالی)نرخ بیکاری از ۷٫۳ به ۹٫۱ درصد رسید و نرخ مشارکت اقتصادی به ۴۰٫۷ درصد افت کرد.
- ۲۴ اوت ۲۰۲۶ (۲ شهریور ۱۴۰۵)آمریکا گسترش تحریم‌ها را با نام «عملیات طرد اقتصادی» اعلام کرد (به روایت رویترز).
- شهریور ۱۴۰۵ (۲۳ اوت تا ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶)تورم سالانه به ۷۳٫۶ درصد رسید؛ قیمت خوراکیها و آشامیدنی‌ها ۱۲۱٫۸ درصد و اجاره ۳۲٫۸ درصد بالاتر از سال قبل بود.
- ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۱ مهر ۱۴۰۵)صندوق بین‌المللی پول رشد اقتصادی ایران در ۲۰۲۶ را منفی ۷٫۶ درصد برآورد کرد.
- ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۵ آبان ۱۴۰۵)علی مدنیزاده، وزیر اقتصاد، به گزارش رسانههای دولتی بابت فشار هزینه زندگی عذرخواهی کرد و گفت بازنشستگان، کارگران و کارمندان بیشترین بار را میکشند.
- اکتبر ۲۰۲۶بانک جهانی برگه چشم‌انداز اقتصاد کلان و فقر ایران را منتشر کرد؛ تاریخ روز انتشار در خود سند ذکر نشده است.
داده‌ها: فقر، مصرف و تولید در چهار سال
جدول بانک جهانی چهار سال مالی را پوشش میدهد. نکته روش‌شناختی مهم این است که فقط سال ۲۰۲۳/۲۴ بر پایه پیمایش واقعی هزینه و درآمد خانوار (HEIS ۲۰۲۳) است؛ ۲۰۲۴/۲۵ و ۲۰۲۵/۲۶ «نوکست» یا برآورد هم‌زمان‌اند و ۲۰۲۶/۲۷ پیشبینی است. بنابراین منحنی فقر زیر، به‌جز ستون نخست، حاصل مدل است، نه شمارش مستقیم خانوارها.
نمودار نشان میدهد نرخ فقر در دو سال پیش از جنگ تقریباً ثابت و حدود ۳۵ تا ۳۶ درصد بوده است. جهش ۲٫۹ واحد درصدی در یک سال، بزرگ‌ترین تغییر این سری است. خود بانک جهانی یادآوری میکند که ایران با «آسیب‌پذیری‌های ساختاری عمیق» وارد جنگ شد: سرانه واقعی تولید در ۲۰۲۵/۲۶ در سطح پانزده سال پیش درجا می‌زد و بیکاری جوانان دو دهه بالای ۲۰ درصد بوده است.
| شاخص | ۲۰۲۳/۲۴ | ۲۰۲۴/۲۵ | ۲۰۲۵/۲۶ (برآورد) | ۲۰۲۶/۲۷ (پیشبینی) |
|---|---|---|---|---|
| رشد واقعی تولید ناخالص داخلی | ۵٫۳ | ۳٫۷ | ۰٫۹− | ۷٫۷− |
| رشد مصرف خصوصی | ۱٫۶ | ۳٫۵ | ۰٫۲ | ۵٫۱− |
| تورم مصرف‌کننده | ۴۱٫۰ | ۴۰٫۲ | ۴۹٫۱ | ۷۴٫۲ |
| نرخ اشتغال جمعیت ۱۵ سال به بالا | ۳۷٫۹ | ۳۷٫۹ | ۳۷٫۵ | ۳۶٫۶ |
| فقر با خط ۳٫۰۰ دلار | ۲٫۵ | ۲٫۵ | ۲٫۶ | ۳٫۱ |
| فقر با خط ۴٫۲۰ دلار | ۷٫۵ | ۷٫۵ | ۷٫۷ | ۹٫۰ |
| فقر با خط ۸٫۳۰ دلار | ۳۶٫۰ | ۳۵٫۱ | ۳۵٫۵ | ۳۸٫۴ |
با جمعیت ۹۲٫۴ میلیون نفر که بانک جهانی برای ۲۰۲۵ گزارش کرده، می‌توان درصدها را به آدم تبدیل کرد. با خط ۸٫۳۰ دلار، شمار فقیران از حدود ۳۲٫۸ به ۳۵٫۵ میلیون نفر می‌رسد. با خط ۴٫۲۰ دلار، از حدود ۷٫۱ به ۸٫۳ میلیون نفر؛ و با خط فقر شدید ۳ دلار، از حدود ۲٫۴ به ۲٫۹ میلیون نفر. این‌ها محاسبه رونماست، جمعیت را ثابت فرض میکند و رشد جمعیت در ۲۰۲۶ را در نظر نمی‌گیرد؛ پس عدد واقعی میتواند اندکی بالاتر باشد.
نمودار دوم توضیح میدهد چرا فقر بالا میرود. سقوط سرمایه‌گذاری، صنعت، صادرات و واردات تقریباً سه برابر افت کل تولید است. بانک جهانی می‌نویسد کاهش واردات که بیشتر کالاهای اساسی و واسطه‌ای است، نگرانی‌های امنیت غذایی و محدودیت تولید داخلی را تشدید کرده است. در مقابل، کشاورزی و مصرف دولت اندکی رشد مثبت دارند؛ اما رشد کشاورزی پس از افت ۴٫۲ درصدی سال قبل است و جبران کامل آن نیست.
این عدد چه را می‌سنجد و چه را نه؟
پانویس جدول بانک جهانی روش را روشن میکند: پیشبینی فقر با «کشش سالانه‌شده دوره ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۹» و «ضریب عبور برابر یک» بر پایه مصرف خصوصی سرانه به قیمت ثابت ساخته شده است. به زبان ساده، مدل فرض میکند وقتی مصرف سرانه متوسط یک درصد کم شود، مصرف همه خانوارها به همان نسبت کم میشود و سپس می‌شمارد چند نفر از خط فقر پایین می‌افتند. این روش در نبود پیمایش تازه، استاندارد و قابل دفاع است.
اما این فرض دو محدودیت مهم دارد. نخست، توزیع شوک را یکنواخت فرض میکند؛ در حالی که شواهد امسال نشان میدهد شوک یکنواخت نیست. وقتی قیمت خوراک ۱۲۱٫۸ درصد و شاخص کل ۷۳٫۶ درصد بالا میرود، خانواری که سهم بزرگ‌تری از بودجه‌اش را خرج غذا میکند، تورم شخصی بالاتری تجربه میکند. دوم، کششها از دوره ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۹ آمده‌اند؛ دوره‌ای که تحریم بود اما جنگ، بستن هرمز و محاصره بنادر نبود.
محدودیت داده: بانک جهانی جزئیات خط فقر به ریال، توزیع دهکی و تفکیک شهری و روستایی را در این برگه منتشر نکرده است. آخرین پیمایش واقعی مبنای مدل مربوط به ۲۰۲۳ است. هر ادعایی درباره «فقر واقعی امروز» بدون پیمایش تازه، استنباط است نه اندازه‌گیری.
یک ناسازگاری ظاهری را هم باید توضیح داد. کادر خلاصه همان سند نرخ فقر ۸٫۳۰ دلاری را ۳۲٫۷ درصد برای ۲۰۲۳ ذکر میکند، اما جدول برای ۲۰۲۳/۲۴ عدد ۳۶٫۰ درصد را آورده است. سند علت را توضیح نمی‌دهد؛ تفاوت احتمالاً به مبنای تقویم میلادی در برابر سال مالی و روش تبدیل برمی‌گردد. رونما این دو عدد را با هم ترکیب نکرده و برای مقایسه سالانه فقط از جدول استفاده کرده است.
در داخل ایران هم برآوردهایی با روش دیگر دست‌به‌دست میشود. کانون صنفی معلمان ایران در بیانیه‌ای به گزارشی از مرکز پژوهش‌های مجلس استناد کرده که نرخ فقر امسال را ۴۱ درصد و در صورت تداوم روند فعلی، ۴۵٫۵ درصد در ۱۴۰۷ برآورد میکند. رونما متن اصلی این گزارش را نیافت؛ بنابراین این رقم ادعای نقل‌شده است و چون خط فقر ملی با خط دلاری بانک جهانی یکی نیست، نباید مستقیم با ۳۸٫۴ درصد مقایسه شود. با این حال جهت هر دو برآورد یکی است.
سه کانال انتقال جنگ به سفره
۱. تورم خوراک، بالاتر از تورم کل
داده رسمی شهریور که رویترز گزارش کرده، شکاف بزرگی میان تورم خوراک و شاخص کل نشان میدهد: ۱۲۱٫۸ درصد در برابر تورم سالانه ۷۳٫۶ و تورم نقطه‌به‌نقطه نزدیک ۹۰ درصد. رونما پیش‌تر تفاوت ارقام مرکز آمار و بانک مرکزی را بررسی کرده است. سازوکار این شکاف قابل ردیابی است: بانک جهانی می‌گوید واردات که عمدتاً کالای اساسی و واسطه‌ای است، به‌شدت کم شده و بازگرداندن درآمد صادراتی دشوار شده است. کمبود ارز و کالا، قیمت خوراک را سریع‌تر از سایر اقلام بالا می‌برد.
۲. بازار کار: از دست رفتن درآمد، نه فقط ارزش آن
کانال دوم بیکاری است. نرخ بیکاری رسمی در بهار ۱۴۰۵ به ۹٫۱ درصد رسید، ۱٫۸ واحد درصد بیشتر از سال قبل، و تقریباً یک‌چهارم جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله بیکارند. نرخ مشارکت به ۴۰٫۷ درصد رسیده است؛ یعنی بخشی از افراد حتی از جست‌وجوی کار دست کشیده‌اند و در آمار بیکاری دیده نمی‌شوند. رونما پیش‌تر درباره هشدار ۱٫۴ میلیون شغل در خطر نوشته است. خانواری که نان‌آورش کار را از دست میدهد، با سقوط ناگهانی درآمد روبه‌رو میشود؛ مدلی که کاهش مصرف را میان همه پخش میکند، این شوک متمرکز را کم‌رنگ‌تر نشان میدهد.
۳. دستمزد ثابت در برابر هزینه شناور
به گزارش رویترز، حداقل هزینه رسمی زندگی یک خانوار کارگری سه‌نفره حدود ۳۳۶ دلار در ماه است، در حالی که میانگین دستمزد ماهانه با نرخ بازار آزاد حدود ۹۲ دلار برآورد شده؛ یعنی هزینه بیش از سه برابر دستمزد است. این مقایسه دلاری به نرخ ارز حساس است و باید با احتیاط خوانده شود، اما جهت آن با داده‌های رسمی تورم و اجاره هم‌خوان است. کارمندی ۴۴ ساله در اصفهان به رویترز گفته حقوقش کمتر از ۱۰۰ دلار است. ارزش پول ملی نیز به گفته رویترز در یک سال گذشته بیش از نصف کاهش یافته است.
نتیجه تحلیلی: هر سه کانال، شوک را بهطور نامتناسب به دهکهای پایین و میانی منتقل می‌کنند: خوراک سهم بزرگ‌تری از بودجه آنهاست، شغل‌هایشان در صنعت و خدمات آسیب‌پذیرتر است و دارایی ارزی یا ملکی برای محافظت ندارند. این همان چیزی است که مدل با فرض «عبور برابر یک» بهطور کامل نمی‌بیند.
روایت طرف‌ها: واشنگتن، تهران، نهادهای بین‌المللی
واشنگتن: دولت آمریکا فشار اقتصادی را بخشی از راهبرد خود می‌داند. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، گفته اقتصاد ایران بیش از ۲۵ درصد کوچک خواهد شد؛ رقمی بیش از سه برابر برآورد بانک جهانی و صندوق که روش محاسبه‌اش منتشر نشده است. گسترش تحریم‌ها در ۲۴ اوت با نام «عملیات طرد اقتصادی» اعلام شد. از دید واشنگتن، فشار بر اقتصاد اهرم مذاکره است؛ پیامد انسانی آن در این روایت جایگاه محوری ندارد.
تهران: روایت رسمی ایران یکدست نیست. عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در میانه اکتبر ادعای آمریکا درباره فروپاشی اقتصاد ایران را «توهم» خواند. اما علی مدنیزاده، وزیر اقتصاد، روز ۲۷ اکتبر به گزارش رسانههای دولتی بابت فشار معیشتی عذرخواهی کرد و گفت بازنشستگان، کارگران و کارمندان بیشترین فشار را تحمل می‌کنند. این دو موضع لزوماً متناقض نیستند: یکی درباره «فروپاشی» و دیگری درباره «رنج معیشتی» است؛ اما نشان می‌دهند دولت سختی را انکار نمی‌کند.
نهادهای بین‌المللی: بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول در اندازه رکود به هم نزدیک‌اند (۷٫۷ و ۷٫۶ درصد) و بانک جهانی ریسک‌ها را «قاطعانه رو به پایین» می‌داند. این نهاد هشدار داده درگیری طولانی میتواند فقر و ناامنی غذایی را به «بالاترین سطح ثبت‌شده» برساند و تکیه دولت بر نظام بانکی برای تأمین کسری، تورم را تثبیت میکند. در عین حال، همین نهاد می‌گوید پایان جنگ و عادی‌شدن تجارت و روابط مالی میتواند بهبود را سرعت دهد.
آثار انسانی، اجتماعی و سیاسی
انسانی: گزارش میدانی رویترز که با بیش از بیست نفر در شهرهای مختلف گفت‌وگو کرده، الگوی مشترکی را نشان میدهد: حذف اقلام ضروری از سبد خرید و کنار گذاشتن برنامه‌های آینده. یک مغازه‌دار ۴۷ ساله در مشهد، مادری ۳۹ ساله در رشت و فارغ‌التحصیلی ۲۳ ساله در ارومیه از جمله کسانی‌اند که روایتشان نقل شده؛ دانشجویی ۲۵ ساله نیز گفته به دلیل ناتوانی در پرداخت شهریه از ترکیه به ایران برمی‌گردد. این روایت‌ها نمونه آماری نیستند، اما با داده‌های کلان هم‌جهت‌اند.
اجتماعی: سقوط اشتغال، پیش از هر چیز به جوانان ضربه می‌زند. بانک جهانی می‌گوید ایران به دلیل بیکاری مزمن جوانان نتوانسته از «پنجره جمعیتی» استفاده کند. وقتی تنها ۲۴٫۸ میلیون نفر از ۶۶٫۱ میلیون نفر جمعیت در سن کار شاغل‌اند، هر شغل از دست رفته بار چند نفر را جابه‌جا میکند. فشار بر طبقه متوسط حقوق‌بگیر، که دارایی محافظ ندارد، مرز میان «متوسط» و «فقیر» را کم‌رنگ میکند.
اقتصادی: سقوط ۱۷٫۴ درصدی سرمایه‌گذاری یعنی ظرفیت تولید آینده نیز کوچک میشود؛ فقر امسال میتواند به رشد کمتر در سال‌های بعد تبدیل شود. کسری بودجه از ۳٫۲ به ۵٫۸ درصد تولید و درآمدهای دولت از ۸٫۴ به ۷٫۲ درصد تولید می‌رسد؛ یعنی دولت برای حمایت گسترده پول کمتری دارد و اگر کسری را از بانک‌ها تأمین کند، تورم را که خود عامل فقر است، تشدید میکند.
سیاسی: عذرخواهی علنی وزیر اقتصاد نشانه‌ای از حساسیت سیاسی معیشت است. در عین حال، فشار اقتصادی در محاسبات مذاکره هر دو طرف نقش دارد: واشنگتن آن را اهرم می‌بیند و تهران رفع محاصره و تحریم را شرط بازگشایی هرمز گذاشته است. اینکه فقر بیشتر به انعطاف یا سخت‌گیری بیشتر منجر شود، از داده‌های موجود قابل پیشبینی نیست.
جدول ذی‌نفعان
| بازیگر | موضع یا منفعت | ابزار | در معرض چه ریسکی است؟ |
|---|---|---|---|
| خانوارهای دهک پایین و میانی | حفظ مصرف خوراک و مسکن | کاهش مصرف، فروش دارایی، کار دوم | سقوط به زیر خط فقر، ناامنی غذایی |
| حقوق‌بگیران، بازنشستگان، کارگران | ترمیم دستمزد | مطالبه صنفی، بیانیه (مانند کانون صنفی معلمان) | فرسایش سریع قدرت خرید |
| دولت و وزارت اقتصاد | کنترل تورم و نارضایتی با منابع محدود | بودجه، یارانه، قیمت‌گذاری | کسری بزرگ‌تر و تأمین تورمی آن |
| بانک مرکزی | ثبات ارز و نظام بانکی | عرضه ارز، سیاست پولی | تأمین کسری دولت از ترازنامه بانک‌ها |
| دولت آمریکا | اهرم فشار در مذاکره | تحریم، محاصره دریایی | اتهام هدف‌گرفتن غیرنظامیان؛ کارکرد معکوس فشار |
| بانک جهانی و صندوق | سنجش و هشدار | داده و پیشبینی | اتکای مدل به داده قدیمی و رسمی |
| بنگاه‌های صنعتی و واردکنندگان | دسترسی به ارز و نهاده | تعدیل نیرو، توقف تولید | ورشکستگی و از دست رفتن شغل‌ها |
گزینه‌ها و راهکارها
راهکارهای زیر از شواهد همین تحلیل استخراج شده و هر ستون نشان میدهد پشتوانه هر گزینه چیست. بخشی از آنها استنباط رونماست و چنین علامت خورده است. برگه بانک جهانی درباره یارانه یا انتقال نقدی موجود چیزی نمی‌گوید؛ بنابراین ارزیابی اثر برنامه‌های فعلی حمایتی در این متن ممکن نبود.
| اقدام | شواهد | سازوکار | هزینه و ریسک | شاخص رصد |
|---|---|---|---|---|
| حمایت خوراکی هدفمند برای دهکهای پایین | شکاف تورم خوراک (۱۲۱٫۸٪) با تورم کل (۷۳٫۶٪)؛ استنباط رونما درباره اثر آن | جبران مستقیم کانال اصلی فشار | اگر از کسری بانکی تأمین شود، تورم را تشدید میکند | تورم خوراک دهکهای پایین، هزینه بودجه |
| اولویت ارزی برای واردات کالای اساسی و نهاده تولید | بانک جهانی: افت واردات کالای اساسی و واسطه‌ای امنیت غذایی را تهدید کرده | کاهش کمبود و رانت قیمتی | ذخایر محدود ارزی؛ خطر رانت در تخصیص | حجم واردات اساسی، قیمت اقلام اصلی |
| تأمین نکردن کسری از نظام بانکی | بانک جهانی: تکیه بر بانک‌ها تورم را تثبیت میکند | قطع یکی از موتورهای تورم مزمن | انقباض هزینه‌ها در زمان رکود | بدهی دولت به بانک‌ها، پایه پولی |
| حمایت از اشتغال در بنگاه‌های آسیب‌دیده | جهش بیکاری از ۷٫۳ به ۹٫۱ درصد | جلوگیری از شوک متمرکز درآمدی | منابع محدود؛ خطر حمایت از بنگاه‌های ناکارا | بیکاری فصلی، نرخ مشارکت |
| انتشار پیمایش هزینه و درآمد خانوار ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ | آخرین داده مبنای مدل بانک جهانی ۲۰۲۳ است | اندازه‌گیری واقعی به‌جای مدل | هزینه سیاسی شفافیت | انتشار داده مرکز آمار |
| کاهش تنش و گشایش تجارت و روابط مالی | بانک جهانی: پایان جنگ و عادی‌سازی میتواند بهبود را سرعت دهد | افزایش صادرات نفت و دسترسی ارزی | بیرون از اختیار یک‌جانبه تهران؛ وابسته به مذاکره | صادرات نفت، نرخ ارز، تورم ماهانه |
ضدتحلیل: شاید فقر کمتر از این بالا برود
قوی‌ترین اعتراض به تز این تحلیل از دو سو می‌آید. نخست، اقتصاد غیررسمی و حمایت‌های خانوادگی در ایران بزرگ است؛ بخشی از خانوارها درآمدهای ثبت‌نشده، پس‌انداز یا حمایت خویشاوندان و بستگان خارج از کشور دارند که در مدل‌های مبتنی بر مصرف رسمی دیده نمی‌شود. دوم، کشاورزی در پیشبینی بانک جهانی ۱٫۵ درصد رشد میکند و روستاییان تولیدکننده غذا از گرانی محصولات خود تا حدی سود می‌برند؛ پس گرانی خوراک برای همه فقیرکننده نیست.
شواهد موافق با ضدتحلیل نیز وجود دارد: نرخ فقر در دو سال پیش از جنگ، با وجود تورم حدود ۴۰ درصدی، تقریباً ثابت ماند؛ یعنی خانوارها سازوکارهای سازگاری داشته‌اند. اما شواهد مخالف قوی‌ترند: تورم امسال تقریباً دو برابر شده، بیکاری جهش کرده و واردات کالای اساسی کاهش یافته است. سازگاری با تورم ۴۰ درصدی لزوماً با تورم خوراک بالای ۱۰۰ درصد تکرار نمی‌شود.
نقطه ضعف خود این تحلیل هم روشن است: رونما به داده توزیع دهکی هزینه‌ها، خط فقر ریالی و پیمایش تازه دسترسی نداشته و ادعای «کمتر از واقعیت بودن» برآورد بانک جهانی بر استدلال سازوکاری متکی است، نه سنجش مستقیم. رقم ۴۱ درصدی منسوب به مرکز پژوهش‌های مجلس نیز از متن اصلی تأیید نشد.
تز اصلاح‌شده: برآورد ۳۸٫۴ درصد حداقل جهت درست را نشان میدهد و احتمالاً محتاطانه است، زیرا کانال‌های نامتقارن (خوراک و بیکاری) در مدل میانگین‌محور کامل دیده نمی‌شوند؛ اما اقتصاد غیررسمی و رشد کشاورزی می‌توانند بخشی از این شکاف را جبران کنند. دادهای که این نتیجه را عوض میکند، پیمایش هزینه و درآمد خانوار سال ۱۴۰۵ با تفکیک دهکی است.
سناریوها و شاخص‌های آینده
| سناریو | محرک | نشانه تأیید | پیامد برای فقر |
|---|---|---|---|
| جنگ طولانی و تشدید محاصره | شکست دیپلماسی، حملات تازه پس از ۱۲ آبان | تورم ماهانه بالای ۴ درصد، کاهش بیشتر واردات اساسی | فراتر از ۳۸٫۴ درصد؛ هشدار بانک جهانی درباره «بالاترین سطح ثبت‌شده» |
| «نه جنگ، نه صلح» فرسایشی | تداوم وضع موجود بدون توافق | تورم بالا اما با ثبات نسبی، بیکاری حدود ۹ درصد | نزدیک پیشبینی پایه؛ تثبیت فقر در سطح بالاتر |
| توافق و گشایش تجارت | توافق بر سر هرمز، رفع محاصره و تعلیق تحریم | افت نرخ ارز، احیای صادرات نفت و واردات | کندتر شدن رشد فقر؛ بازگشت به سطح پیش از جنگ زمان‌بر است |
شاخص‌هایی که در هفته‌ها و ماه‌های آینده باید رصد کرد: تورم خوراکیها در گزارش‌های ماهانه مرکز آمار برای مهر و آبان ۱۴۰۵؛ نرخ بیکاری و مشارکت فصل تابستان؛ حجم واردات کالای اساسی؛ فاصله میان حداقل دستمزد و سبد معیشت؛ تصمیم‌های بودجه ۱۴۰۶ درباره حمایت‌ها و شیوه تأمین آن؛ و سرانجام مسیر دیپلماسی پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در ۳ نوامبر.
جمع‌بندی و محدوده قطعیت
پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: بانک جهانی پیشبینی میکند حدود ۲٫۷ میلیون ایرانی دیگر در سال جاری به زیر خط ۸٫۳۰ دلار در روز بروند و سهم فقیران به ۳۸٫۴ درصد برسد. این عدد از کوچک‌شدن ۵٫۱ درصدی مصرف خصوصی می‌آید و فرض میکند فشار بهطور یکسان پخش میشود. شواهد امسال، یعنی تورم خوراک بالای ۱۲۰ درصد، جهش بیکاری و کاهش واردات کالای اساسی، نشان میدهد فشار یکسان پخش نمی‌شود و دهکهای پایین سهم بیشتری می‌برند.
آنچه قطعی است: جهت تغییر و اندازه رکود در برآوردهای دو نهاد بین‌المللی. آنچه قطعی نیست: عدد دقیق فقر، چون آخرین پیمایش مبنا مربوط به ۲۰۲۳ است و داده دهکی تازه منتشر نشده است. آنچه به سیاست بستگی دارد: اینکه دولت حمایت را بدون تأمین تورمی سامان دهد و اینکه دیپلماسی محاصره و تحریم را تغییر دهد یا نه. تا زمان انتشار پیمایش تازه، عدد ۳۸٫۴ درصد را باید برآورد پایه دانست، نه سقف.
پرسش‌های متداول
بانک جهانی نرخ فقر ایران را برای امسال چقدر پیشبینی کرده است؟
بانک جهانی در برگه اکتبر ۲۰۲۶ پیشبینی کرده نرخ فقر با خط ۸٫۳۰ دلار برای هر نفر در روز (برابری قدرت خرید ۲۰۲۱) از ۳۵٫۵ درصد در سال مالی ۲۰۲۵/۲۶ به ۳۸٫۴ درصد در ۲۰۲۶/۲۷ برسد. با خط ۴٫۲۰ دلار این نرخ از ۷٫۷ به ۹ درصد و با خط فقر شدید ۳ دلار از ۲٫۶ به ۳٫۱ درصد بالا میرود. همه این ارقام پیشبینی مدل است، نه شمارش مستقیم.
جنگ چند میلیون ایرانی را به زیر خط فقر می‌برد؟
اگر جمعیت ۹۲٫۴ میلیونی سال ۲۰۲۵ را که بانک جهانی گزارش کرده مبنا بگیریم، افزایش نرخ فقر از ۳۵٫۵ به ۳۸٫۴ درصد یعنی شمار فقیران از حدود ۳۲٫۸ به ۳۵٫۵ میلیون نفر می‌رسد؛ حدود ۲٫۷ میلیون نفر بیشتر. این محاسبه رونماست و جمعیت را ثابت فرض میکند، پس عدد واقعی میتواند کمی بیشتر باشد.
چرا ممکن است برآورد بانک جهانی کمتر از واقعیت باشد؟
مدل بانک جهانی فرض میکند کاهش مصرف خصوصی سرانه بهطور یکسان به همه خانوارها منتقل میشود و کششها را از دوره ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۹ میگیرد. اما امسال تورم خوراک (۱۲۱٫۸ درصد در شهریور) بسیار بالاتر از تورم کل است و بیکاری جهش کرده؛ این دو کانال فشار بیشتری بر دهکهای پایین میگذارند. البته اقتصاد غیررسمی میتواند بخشی از این شکاف را جبران کند و بدون پیمایش تازه، اندازه دقیق آن معلوم نیست.
دولت ایران درباره فشار معیشتی چه گفته است؟
علی مدنیزاده، وزیر اقتصاد، روز ۵ آبان ۱۴۰۵ (۲۷ اکتبر ۲۰۲۶) به گزارش رسانههای دولتی بابت فشار هزینه زندگی عذرخواهی کرد و گفت بازنشستگان، کارگران و کارمندان بیشترین بار را میکشند. در مقابل، عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در میانه اکتبر ادعای آمریکا درباره فروپاشی اقتصاد ایران را توهم خواند.
چه دادهای نشان میدهد فقر از پیشبینی بیشتر یا کمتر شده است؟
مهمترین داده، پیمایش هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار برای ۱۴۰۵ با تفکیک دهکی است. تا آن زمان، تورم ماهانه خوراکیها، نرخ بیکاری و مشارکت فصلی، حجم واردات کالای اساسی و فاصله حداقل دستمزد با سبد معیشت بهترین نشانهها هستند. مسیر دیپلماسی و محاصره بنادر نیز بر همه این شاخصها اثر میگذارد.
منابع اصلی تحقیق
- بانک جهانی — Macro Poverty Outlook: Iran, Islamic Republic — اکتبر ۲۰۲۶ (PDF)
- رویترز (پریسا حافظی) — Iranians cut essentials and put dreams on hold as war-hit economy bites — ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶
- ایران اینترنشنال — Bessent says Iran economy will contract by more than 25% — ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶
- ایران اینترنشنال — Iran faces worse economic outlook than war-hit Mideast rivals, IMF says — ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶
- کوردانە — نقل بیانیه کانون صنفی معلمان از گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس (متن اصلی گزارش در دسترس نبود)
سوالات متداول
بانک جهانی نرخ فقر ایران را برای امسال چقدر پیشبینی کرده است؟
بانک جهانی در برگه اکتبر ۲۰۲۶ پیشبینی کرده نرخ فقر با خط ۸٫۳۰ دلار برای هر نفر در روز (برابری قدرت خرید ۲۰۲۱) از ۳۵٫۵ درصد در سال مالی ۲۰۲۵/۲۶ به ۳۸٫۴ درصد در ۲۰۲۶/۲۷ برسد. با خط ۴٫۲۰ دلار این نرخ از ۷٫۷ به ۹ درصد و با خط فقر شدید ۳ دلار از ۲٫۶ به ۳٫۱ درصد بالا میرود. همه این ارقام پیشبینی مدل است، نه شمارش مستقیم.
جنگ چند میلیون ایرانی را به زیر خط فقر می‌برد؟
اگر جمعیت ۹۲٫۴ میلیونی سال ۲۰۲۵ را که بانک جهانی گزارش کرده مبنا بگیریم، افزایش نرخ فقر از ۳۵٫۵ به ۳۸٫۴ درصد یعنی شمار فقیران از حدود ۳۲٫۸ به ۳۵٫۵ میلیون نفر می‌رسد؛ حدود ۲٫۷ میلیون نفر بیشتر. این محاسبه رونماست و جمعیت را ثابت فرض میکند، پس عدد واقعی میتواند کمی بیشتر باشد.
چرا ممکن است برآورد بانک جهانی کمتر از واقعیت باشد؟
مدل بانک جهانی فرض میکند کاهش مصرف خصوصی سرانه بهطور یکسان به همه خانوارها منتقل میشود و کششها را از دوره ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۹ میگیرد. اما امسال تورم خوراک (۱۲۱٫۸ درصد در شهریور) بسیار بالاتر از تورم کل است و بیکاری جهش کرده؛ این دو کانال فشار بیشتری بر دهکهای پایین میگذارند. البته اقتصاد غیررسمی میتواند بخشی از این شکاف را جبران کند و بدون پیمایش تازه، اندازه دقیق آن معلوم نیست.
دولت ایران درباره فشار معیشتی چه گفته است؟
علی مدنیزاده، وزیر اقتصاد، روز ۵ آبان ۱۴۰۵ (۲۷ اکتبر ۲۰۲۶) به گزارش رسانههای دولتی بابت فشار هزینه زندگی عذرخواهی کرد و گفت بازنشستگان، کارگران و کارمندان بیشترین بار را میکشند. در مقابل، عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در میانه اکتبر ادعای آمریکا درباره فروپاشی اقتصاد ایران را توهم خواند.
چه دادهای نشان میدهد فقر از پیشبینی بیشتر یا کمتر شده است؟
مهمترین داده، پیمایش هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار برای ۱۴۰۵ با تفکیک دهکی است. تا آن زمان، تورم ماهانه خوراکیها، نرخ بیکاری و مشارکت فصلی، حجم واردات کالای اساسی و فاصله حداقل دستمزد با سبد معیشت بهترین نشانهها هستند. مسیر دیپلماسی و محاصره بنادر نیز بر همه این شاخصها اثر میگذارد.
