جنگ ایران و آمریکا؛ فروپاشی حکومت ایران یا فرسودگی کامل

مقدمه؛ جنگی که قرار بود تعیین‌کننده باشد، به جنگ فرسایش تبدیل شد

در آغاز درگیری، بخش بزرگی از تحلیل سیاسی بر یک سؤال متمرکز بود:

حکومت ایران چند هفته دوام می‌آورد؟

حملات آمریکا و اسرائیل، فشار بر زیرساخت‌های نظامی و اقتصادی، تحریم‌ها و اختلال در تجارت این تصور را تقویت می‌کرد که ترکیب فشار خارجی و نارضایتی داخلی شاید ساختار قدرت را وارد فروپاشی سریع کند.

اما نزدیک به شش ماه بعد، واقعیت پیچیده‌تر است.

مرکز سیاسی کشور از بین نرفته است.

زنجیره فرماندهی به‌طور کامل فرو نپاشیده است.

دستگاه اداری هنوز فعالیت می‌کند.

حکومت همچنان قادر به بسیج منابع، کنترل امنیتی، اداره بخش‌هایی از اقتصاد و اجرای سیاست خارجی و نظامی است.

حتی در تنگه هرمز توانسته شرایطی ایجاد کند که واشنگتن با وجود برتری نظامی، هنوز نتوانسته عبور تجاری را به وضعیت عادی پیش از جنگ بازگرداند.

بنابراین مسئله امروز دیگر «فروپاشی فوری» نیست.

مسئله وارد مرحله دشوارتری شده است:

اگر حکومتی بتواند باقی بماند اما هر ماه برای باقی ماندن مجبور شود منابع اقتصادی، سرمایه اجتماعی، زیرساخت و آینده توسعه کشور را مصرف کند، آیا این بقا را می‌توان پیروزی دانست؟

این همان مرز میان «بقای سیاسی» و «فرسایش حکمرانی» است.

چرا حکومت ایران فرو نپاشید؟

پاسخ ساده «سرکوب» برای توضیح دوام یک نظام سیاسی در جنگ کافی نیست.

ایران چند ویژگی ساختاری دارد که پیش‌بینی فروپاشی سریع را از ابتدا دشوار می‌کرد.

۱. دولت بزرگ و شبکه اداری گسترده

ایران برخلاف دولت‌های فروپاشیده در برخی نمونه‌های تاریخی، دارای شبکه گسترده اداری، امنیتی، اقتصادی و خدماتی است.

حتی آسیب به بخش‌هایی از مرکز قدرت الزاماً کل سیستم را متوقف نمی‌کند.

۲. اقتصاد داخلی نسبتاً متنوع

ایران صادرکننده بزرگ انرژی است، اما تمام اقتصاد آن نفت نیست.

کشاورزی، خدمات، صنعت، تولید مواد غذایی، پتروشیمی، شبکه توزیع داخلی و بازار بیش از ۹۰ میلیون نفری ظرفیت‌هایی برای تحمل بخشی از انزوای خارجی ایجاد می‌کنند.

۳. تجربه طولانی زندگی زیر تحریم

ساختار اقتصادی ایران طی دهه‌ها شبکه‌هایی برای انتقال پول، تجارت غیررسمی، صادرات جایگزین و دورزدن محدودیت‌ها ساخته است.

این شبکه‌ها ناکارآمد و پرهزینه‌اند، اما در شرایط جنگی می‌توانند نقش ضربه‌گیر داشته باشند.

۴. عمق جغرافیایی

ایران کشور کوچکی نیست که چند حمله بتواند تمام سیستم اقتصادی و لجستیکی آن را از کار بیندازد.

مرزهای زمینی با ترکیه، پاکستان، عراق، افغانستان، ارمنستان، آذربایجان و دسترسی به دریای خزر مسیرهای جایگزینی فراهم می‌کنند.

در ماه‌های جنگ، تهران تلاش کرده بخشی از واردات غذا، کالاهای مصرفی و مواد صنعتی را از مرزهای زمینی و مسیر خزر منتقل کند.

۵. اثر ملی‌گرایی در زمان حمله خارجی

جنگ الزاماً مخالفان یک حکومت را به حامی آن تبدیل نمی‌کند؛ اما تهدید خارجی می‌تواند برای مدتی شکاف «دولت ـ جامعه» را با شکاف «کشور ـ دشمن خارجی» هم‌پوشان کند.

همین موضوع یکی از دلایلی است که سناریوی سقوط فوری بر اثر حملات خارجی همیشه با واقعیت اجتماعی هم‌خوان نیست.

اقتصاد جنگ؛ بهای واقعی بقا از جیب چه کسی پرداخت می‌شود؟

جنگ ایران امروز فقط روی بودجه نظامی فشار نمی‌آورد.

ضربه بزرگ‌تر از مسیر اقتصاد روزمره وارد می‌شود.

رویترز در گزارش ۱۷ اوت از پروژه‌های ساختمانی متوقف یا به تعویق افتاده، خسارت به کارخانه‌ها، نیروگاه‌ها و شبکه‌های حمل‌ونقل و اختلال تجارت گزارش کرده است.

هم‌زمان، محاصره بنادر ایران به یک مسئله اقتصادی مستقل تبدیل شده است.

این ترکیب باعث می‌شود دولت با چند هزینه هم‌زمان مواجه شود:

• جبران خسارت زیرساختی،
• هزینه دفاع و امنیت،
• حمایت از کالاهای اساسی،
• حفظ اشتغال،
• تأمین ارز واردات،
• بازسازی شبکه‌های انرژی و حمل‌ونقل،
• و جلوگیری از سقوط بیشتر قدرت خرید.

در مقابل، منابع دولت تحت فشارند.

بانک جهانی پیش‌بینی کرده بود کاهش درآمد نفت، ضعف پایه مالیاتی و افزایش هزینه‌های اجتماعی، کسری مالی را بالا نگه خواهد داشت.

در چنین شرایطی معمولاً سه راه باقی می‌ماند:

• قرض داخلی،
• استفاده از ذخایر،
• یا تأمین مالی پولی و افزایش تورم.

هر سه راه هزینه دارند.

به همین دلیل، خطر اصلی اقتصاد ایران الزاماً «صفر شدن فعالیت اقتصادی» نیست.

خطر مهم‌تر این است که اقتصاد به شکلی ادامه دهد که هر سال:

فقیرتر، غیررقابتی‌تر، رانتی‌تر و وابسته‌تر به مدیریت اضطراری شود.

هرمز؛ جایی که ایران ضعف اقتصادی خود را به قدرت ژئوپلیتیکی تبدیل کرد

شاید مهم‌ترین تحول جنگ این باشد که تهران موفق شده تنگه هرمز را از یک تهدید نظری به مسئله واقعی تجارت جهانی تبدیل کند.

آمریکا از نظر نظامی دست بالاتر را دارد.

اما عبور کشتی تجاری فقط به حضور ناو جنگی وابسته نیست.

بیمه، ریسک حمله، هزینه حمل‌ونقل و تصمیم مالک کشتی نیز تعیین‌کننده‌اند.

در مرداد ۱۴۰۵ هنوز تردد هرمز بسیار پایین‌تر از شرایط قبل از جنگ گزارش شده است.

تهران می‌گوید بازگشایی کامل تنگه به اجرای تعهدات آمریکا، از جمله رفع محاصره و بخشی از تحریم‌ها وابسته است.

واشنگتن این چارچوب را نمی‌پذیرد.

این وضعیت یک تغییر اساسی ایجاد کرده است:

ایران در جایی که از آمریکا ضعیف‌تر است ـ قدرت نظامی کلاسیک ـ جنگ را به جایی منتقل کرده که قدرت آمریکا مطلق نیست: بازار، بیمه و ریسک تجارت.

اما این موفقیت یک خطر بزرگ نیز دارد.

هرچه اختلال هرمز طولانی‌تر شود، چین، کشورهای خلیج فارس و سایر واردکنندگان انرژی انگیزه بیشتری برای یافتن مسیرهای جایگزین پیدا می‌کنند.

بنابراین هرمز برای ایران هم اهرم قدرت است و هم دارایی‌ای که استفاده بیش از حد از آن می‌تواند ارزش آینده‌اش را کاهش دهد.

خاورمیانه چه چیزی از این جنگ آموخت؟

یکی از نتایج غیرمنتظره جنگ این است که معادلات امنیتی خلیج فارس نیز در حال تغییرند.

کشورهای عربی منطقه دیده‌اند که:

• آمریکا هنوز قدرتمندترین بازیگر نظامی است،
• اما حتی آمریکا نمی‌تواند تمام ریسک منطقه را حذف کند،
• ایران توان ایجاد هزینه برای تجارت و انرژی را حفظ کرده،
• و جنگ طولانی می‌تواند برنامه‌های توسعه اقتصادی کل منطقه را تهدید کند.

در نتیجه، کشورهایی که زمانی امنیت را تقریباً فقط از واشنگتن می‌خواستند، امروز هم‌زمان به دیپلماسی با تهران، همکاری منطقه‌ای و ترتیبات امنیتی مکمل فکر می‌کنند.

این به معنای خروج آمریکا از خلیج فارس نیست.

بلکه نشانه شکل‌گیری محیطی است که در آن هیچ بازیگری نمی‌تواند به‌تنهایی قواعد را تعیین کند.

لایه سوم؛ تفسیر رونما

تحلیل اولیه بسیاری از ناظران بر این فرض بنا شده بود که اگر فشار خارجی به اندازه کافی بزرگ باشد، ساختار سیاسی ایران سریعاً فرو خواهد ریخت.

جنگ تا اینجا خلاف این فرض را نشان داده است.

اما نتیجه معکوس نیز نباید گرفته شود.

اینکه حکومت باقی مانده، اثبات نمی‌کند که مدل حکمرانی فعلی از جنگ قوی‌تر خارج شده است.

بزرگ‌ترین خطر برای جمهوری اسلامی در سال ۱۴۰۵ فروپاشی ناگهانی نیست؛ تبدیل شدن «بقا» به فرایندی است که هر سال بخش بیشتری از ظرفیت اقتصادی، اجتماعی و انسانی ایران را مصرف می‌کند.

دولتی ممکن است از نظر سیاسی پابرجا باشد اما:

• اقتصادش کوچک‌تر شود،
• طبقه متوسطش فرسوده شود،
• به اقتصاد امنیتی وابسته‌تر شود،
• سرمایه انسانی بیشتری از دست بدهد،
• و توان بازسازی خود را کاهش دهد.

این وضعیت از نظر سیاسی حتی می‌تواند پایدار باشد.

اما از نظر توسعه ملی، بسیار پرهزینه است.

مسئله اصلی بنابراین دیگر این نیست:

«آیا جمهوری اسلامی دوام می‌آورد؟»

بلکه:

«ایرانی که بعد از این جنگ باقی می‌ماند، چه مقدار ظرفیت برای اداره، توسعه و بازسازی خود خواهد داشت؟»