آمریکا VTB روسیه را تحت تحریم‌های ایران قرار داد

وزارت خزانه‌داری آمریکا روز ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ بانک VTB روسیه را مشخصاً تحت اختیار تحریم‌های ایران قرار داد. واشنگتن می‌گوید این بانک با بانک‌های تحریم‌شده ایرانی روابط کارگزاری ایجاد کرده و برای انتقال دارایی‌های مسدودشده و تسویه ریالی–روبلی اقدام کرده است؛ ادعاهایی که هنوز پاسخ عمومی VTB به آنها در منابع بررسی‌شده دیده نمی‌شود.

به‌روزرسانی: نام بانکی که در نسخه پیشین این گزارش مشخص نبود، اکنون رسماً اعلام شده است.

چه اتفاق تازه‌ای افتاد؟

دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا، OFAC، شرکت سهامی عام بانک VTB را بر اساس فرمان اجرایی ۱۳۹۰۲ هدف قرار داد؛ فرمانی که بخش‌هایی از اقتصاد ایران، از جمله بخش مالی، را پوشش می‌دهد. به این ترتیب، تهدید قبلی اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، برای تحریم یک بانک دیگر مرتبط با ایران از مرحله اعلام قصد به اقدام رسمی رسیده است.

این نخستین‌بار نیست که VTB هدف تحریم آمریکا قرار می‌گیرد. خزانه‌داری آمریکا می‌گوید این بانک پیش‌تر در فوریه ۲۰۲۲ و ژانویه ۲۰۲۵ تحت اختیارهای مرتبط با روسیه تحریم شده بود. تحول جدید، افزودن یک مبنای حقوقی ایران‌محور و افزایش خطر تحریم ثانویه برای مؤسسات مالی خارجی است که به معاملات مهم با VTB ادامه دهند.

ادعاهای واشنگتن درباره VTB

بر اساس بیانیه رسمی، VTB طی سال‌های اخیر دفترهایی در ایران راه‌اندازی کرده، با مؤسسات مالی تحریم‌شده ایرانی روابط کارگزاری برقرار کرده و از ژانویه ۲۰۲۵ برای گسترش حضور خود در تهران گام برداشته است. وزارت خزانه‌داری همچنین مدعی است این بانک برای جابه‌جایی میلیاردها دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران اقدام کرده و سامانه‌ای برای تسویه با ارزهای ملی از طریق حساب‌های ریالی و روبلی ساخته است.

این جزئیات، روایت دولت آمریکاست. در منابع مجاز بررسی‌شده، سند مستقل بانکی یا پاسخ تازه‌ای از VTB که این موارد را تأیید یا رد کند یافت نشد. بنابراین مقدار دارایی‌های جابه‌جا‌شده، حجم واقعی تراکنش‌ها و میزان استفاده عملی از سازوکار ریال–روبل هنوز به‌طور مستقل قابل ارزیابی نیست.

آنچه می‌دانیم

• OFAC نام VTB را روز ۱۴ سپتامبر تحت اختیار تحریم‌های بخش مالی ایران ثبت کرده است.
• VTB پیش از این اقدام نیز به‌دلیل ارتباط با دولت و بخش مالی روسیه در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار داشت.
• اقدام تازه به بانک‌ها و مؤسسات مالی خارج از آمریکا درباره خطر بیشتر تحریم‌های ثانویه هشدار می‌دهد.
• وزارت خزانه‌داری روابط کارگزاری با بانک‌های تحریم‌شده ایرانی و سازوکار تسویه ریالی–روبلی را مبنای اقدام خود معرفی کرده است.

آنچه هنوز نمی‌دانیم

هنوز روشن نیست کدام بانک‌های ایرانی طرف روابط کارگزاری ادعاشده بوده‌اند، چه مقدار از دارایی‌های مسدودشده عملاً منتقل شده و کدام مؤسسات مالی خارجی ممکن است روابط خود با VTB را تغییر دهند. پاسخ رسمی بانک یا دولت روسیه در منابع بررسی‌شده موجود نبود. همچنین نمی‌توان بدون داده بانکی نتیجه گرفت که این اقدام فوراً کانال مشخصی را متوقف کرده است.

چرا اکنون مهم است؟

اهمیت اصلی تصمیم در مسدودسازی تازه دارایی‌های VTB در آمریکا نیست؛ این بانک از قبل زیر تحریم‌های گسترده قرار داشت. بخش مهم‌تر، افزایش ریسک برای بانک‌های کشورهای ثالث است. OFAC می‌تواند دسترسی مؤسسه مالی خارجی را که آگاهانه معامله مهمی برای یک نهاد تحریم‌شده انجام می‌دهد، به حساب‌های کارگزاری در آمریکا محدود یا قطع کند.

این سازوکار فشار، بانک‌هایی را هدف می‌گیرد که خود آمریکایی نیستند اما برای تجارت بین‌المللی به دلار، بانک‌های متناظر یا شبکه‌های مالی مرتبط با آمریکا نیاز دارند. در نتیجه، دامنه اثر احتمالی تصمیم از VTB فراتر می‌رود و می‌تواند محاسبات بانک‌های شریک در آسیا، خاورمیانه و دیگر مراکز مالی را تغییر دهد.

تأثیر خبر و اثر بر ایران

برای ایران، VTB و دیگر بانک‌های روسی بخشی از تلاش برای تجارت با ارزهای ملی و کاهش وابستگی به زیرساخت مالی غرب محسوب می‌شوند. اگر شرکای خارجی به‌دلیل تهدید تحریم ثانویه عقب‌نشینی کنند، هزینه انتقال پول، تسویه تجارت و دسترسی به دارایی‌های خارج از کشور ممکن است افزایش یابد. با این حال، اثر واقعی به واکنش بانک‌های طرف معامله و توان تهران و مسکو برای ادامه تسویه خارج از شبکه مالی آمریکا بستگی دارد.

تحریم تازه همچنین محدودیت راهبرد «دلارزدایی» را روشن می‌کند: استفاده از ریال و روبل می‌تواند وابستگی مستقیم به دلار را کاهش دهد، اما بانک‌ها همچنان ممکن است به‌خاطر ارتباطات بین‌المللی، تأمین مالی تجارت و حضور در بازارهای ثالث در معرض فشار آمریکا بمانند. رونما پیش‌تر تحریم بانک گلدن گلوبال ترکیه به‌دلیل ارتباط مالی با ایران را بررسی کرده بود؛ قرارگرفتن VTB در همان مسیر نشان می‌دهد فشار واشنگتن اکنون به یک بانک بسیار بزرگ‌تر و از یک شریک راهبردی ایران رسیده است.

پیشینه و مسیر بعدی

این اقدام در چارچوب کارزاری انجام شده که وزارت خزانه‌داری آمریکا آن را «Operation Economic Outcast» می‌نامد. واشنگتن پیش‌تر بانک‌هایی در ترکیه و امارات را هدف قرار داده و اکنون می‌کوشد مؤسسات مالی جهانی را به قطع کانال‌های مرتبط با ایران ترغیب کند.

سه نشانه تعیین‌کننده خواهد بود: واکنش رسمی VTB یا دولت روسیه، تغییر روابط بانک‌های خارجی با VTB و اعلام اقدامات اجرایی علیه مؤسساتی که همکاری را ادامه می‌دهند. تا انتشار این شواهد، می‌توان گفت مبنای حقوقی فشار آمریکا گسترش یافته است؛ اما میزان اختلال واقعی در تجارت ایران و روسیه هنوز قابل سنجش نیست.