از هرمز تا باب‌المندب؛ جنگ ایران چگونه کشتیرانی، نفت و دیپلماسی را تحت فشار گذاشته است؟

تحولات روز جمعه ۱۱ سپتامبر نشان می‌دهد جنگ ایران دیگر فقط یک پرونده نظامی نیست و پیامدهای آن هم‌زمان در دو گلوگاه مهم تجارت دریایی جهان، بازار انرژی و دیپلماسی دیده می‌شود. تماس تازه تهران و سئول درباره تنگه هرمز، پیشروی گزارش‌شده حوثی‌ها در نزدیکی باب‌المندب و باقی‌ماندن نفت بالای ۱۰۰ دلار سه نشانه برجسته این وضعیت‌اند.

در همین روز دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، گفت از تصمیم ورود به جنگ با ایران پشیمان نیست و اگر بار دیگر با همان انتخاب روبه‌رو شود، همان تصمیم را خواهد گرفت. هم‌زمان دهلی‌نو برای نشست سران بریکس آماده می‌شود؛ نشستی که جنگ خاورمیانه و اختلاف منافع اعضای این بلوک بخشی از زمینه ژئوپلیتیکی آن است.

تنگه هرمز؛ تماس تهران و سئول در میانه بررسی گزینه‌های نظامی

چو هیون، وزیر خارجه کره جنوبی، و عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، روز جمعه تلفنی درباره وضعیت خاورمیانه و آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز گفت‌وگو کردند. وزارت خارجه کره جنوبی اعلام کرد چو بر حمایت سئول از تردد آزاد و ایمن کشتی‌ها و مشارکت در تلاش‌های بین‌المللی برای امنیت دریایی تأکید کرده است.

این تماس، که بنا بر اعلام سئول به درخواست ایران انجام شد، در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که کره جنوبی در حال بررسی گزینه‌های خود برای مشارکت در تأمین امنیت دریایی منطقه است. سئول پیش‌تر یک تیم ارزیابی به خاورمیانه فرستاده بود، اما دولت کره جنوبی می‌گوید هنوز تصمیم نهایی درباره اعزام نیرو اتخاذ نشده است.

تهران نیز هشدار داده است که مشارکت نظامی کره جنوبی در عملیات خلیج فارس و تنگه هرمز را حمایت از اقدامات آمریکا تلقی خواهد کرد. بنابراین تماس روز جمعه را نمی‌توان نشانه توافق دو کشور درباره امنیت هرمز دانست؛ آنچه تأیید شده، بازماندن کانال دیپلماتیک در زمانی است که سئول درباره گزینه‌های خود تصمیم‌گیری می‌کند.

باب‌المندب؛ تحول تازه در دومین گلوگاه دریایی

هم‌زمان در سوی دیگر شبه‌جزیره عربستان، دو منبع دولتی یمن به رویترز گفته‌اند نیروهای حوثی به شهر ذباب در ساحل تنگه باب‌المندب رسیده‌اند. ذباب در نزدیکی یکی از حساس‌ترین مسیرهای دریایی جهان قرار دارد و موقعیت جغرافیایی آن برای دسترسی به باب‌المندب اهمیت دارد.

این بخش از خبر باید با احتیاط خوانده شود: رسیدن نیروهای حوثی به ذباب بر اساس گفته منابع یمنی گزارش شده و به‌خودی‌خود به معنای کنترل کامل باب‌المندب نیست. با این حال، تحول مزبور در کنار اختلال‌های موجود در مسیر هرمز، نگرانی درباره امنیت هم‌زمان دو مسیر مهم انتقال انرژی و کالا را افزایش داده است.

بازار نفت؛ قیمت پایین آمد اما نگرانی عرضه باقی ماند

بازار انرژی اثر اقتصادی این تحولات را نشان می‌دهد. قیمت نفت روز جمعه کاهش یافت، اما نفت برنت همچنان در مسیر افزایش هفتگی بیش از ۸ درصد قرار داشت. برنت در معاملات گزارش‌شده با حدود ۳ درصد کاهش به ۱۰۴.۳۵ دلار در هر بشکه رسید و نفت خام آمریکا نیز با افت بیش از ۳ درصدی حدود ۹۹.۰۷ دلار معامله شد.

کاهش روزانه قیمت پس از گزارش‌هایی درباره تلاش‌های دیپلماتیک برای ایجاد ترتیبات موقت کشتیرانی در تنگه هرمز رخ داد، اما نگرانی از اختلال عرضه همچنان از قیمت‌ها حمایت می‌کند. داده‌های رهگیری کشتی نیز نشان داده بود تعداد عبور کشتی‌ها از هرمز در روز چهارشنبه به هفت مورد کاهش یافته؛ هرچند کشتی‌هایی که فرستنده خود را خاموش کرده‌اند ممکن است در این آمار ثبت نشده باشند.

اهمیت اقتصادی بحران تنها به قیمت نفت خام محدود نیست. افزایش هزینه انرژی و نگرانی درباره عرضه فرآورده‌ها، فشار تورمی را در اقتصادهای بزرگ افزایش داده و قیمت دیزل در آمریکا نیز به رکورد تازه‌ای رسیده است.

ترامپ: از تصمیم جنگ با ایران پشیمان نیستم

در واشنگتن نیز جنگ ایران به موضوع سیاست داخلی تبدیل شده است. دونالد ترامپ در مصاحبه‌ای که پنجشنبه پخش شد گفت از تصمیم خود برای جنگ با ایران پشیمان نیست و اگر بار دیگر در همان موقعیت قرار گیرد، همان تصمیم را خواهد گرفت.

ترامپ هدف خود را جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای عنوان کرده است. ایران می‌گوید سلاح هسته‌ای ندارد و برنامه غنی‌سازی اورانیوم آن اهداف صلح‌آمیز دارد. در عین حال افزایش قیمت نفت و سوخت در نتیجه جنگ به یکی از موضوعات سیاسی آمریکا در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر تبدیل شده است.

اظهارات ترامپ نشان‌دهنده قصد یا ارزیابی سیاسی رئیس‌جمهور آمریکاست و نباید با نتیجه قطعی جنگ یکی گرفته شود. ادعای او درباره زمان پایان جنگ نیز پیش‌بینی است، نه واقعیتی تأییدشده درباره آینده درگیری.

بریکس در سایه جنگ خاورمیانه

لایه دیپلماتیک این تحولات در دهلی‌نو دیده می‌شود؛ جایی که هند میزبان نشست بریکس است. این بلوک اکنون ۱۱ عضو دارد و جنگ‌های خاورمیانه و اوکراین در کنار رقابت آمریکا و چین، اختلاف منافع اعضای آن را برجسته‌تر کرده است.

مسعود پزشکیان در گزارش پیش از اجلاس AP در میان رهبرانی قرار دارد که انتظار می‌رود در نشست شرکت کنند. بنابراین تا پیش از تأیید حضور واقعی او، نباید عبارت «پزشکیان در نشست حضور دارد» را قطعی نوشت. همین تمایز برای پوشش دقیق اجلاس اهمیت دارد.

چرا کنار هم قرار گرفتن این پنج تحول مهم است؟

رابطه این رویدادها به معنای وجود یک فرماندهی یا علت واحد برای همه آنها نیست. نقطه اتصال مستند، اثر هم‌زمان جنگ و تنش‌های منطقه‌ای بر امنیت مسیرهای دریایی، عرضه انرژی، محاسبات کشورهای ثالث و دیپلماسی است.

در هرمز، کره جنوبی در حال سنجیدن گزینه‌های امنیتی خود است و ایران می‌کوشد از مسیر دیپلماتیک بر این تصمیم اثر بگذارد. در باب‌المندب، پیشروی گزارش‌شده حوثی‌ها یک ریسک دیگر برای کشتیرانی ایجاد کرده است. در بازار نفت نیز معامله‌گران همین خطر اختلال در عرضه را قیمت‌گذاری می‌کنند. در آمریکا، هزینه‌های جنگ و انرژی وارد سیاست انتخاباتی شده و در بریکس، بحران خاورمیانه بخشی از آزمون توان اعضا برای مدیریت اختلاف‌های ژئوپلیتیکی است.

تأثیر مستقیم بر ایران چیست؟

برخلاف بسیاری از پرونده‌های بین‌المللی که ارتباط آنها با ایران غیرمستقیم است، در این مجموعه تحولات ایران مستقیماً یکی از بازیگران اصلی است. امنیت تنگه هرمز بر صادرات انرژی منطقه، درآمدهای نفتی و روابط تهران با کشورهای آسیایی اثر می‌گذارد؛ تصمیم احتمالی کره جنوبی درباره حضور نظامی نیز می‌تواند به یک موضوع مستقیم در روابط تهران و سئول تبدیل شود.

از سوی دیگر، قیمت بالاتر نفت الزاماً به معنای منفعت خالص برای ایران نیست. میزان صادرات قابل انجام، تحریم‌ها، امنیت مسیرهای حمل‌ونقل و هزینه جنگ همگی در اثر اقتصادی نهایی دخیل‌اند؛ بنابراین از داده‌های قیمت نفت به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که ایران از افزایش قیمت‌ها منتفع شده است.

چه چیزهایی هنوز مشخص نیست؟

چند متغیر اصلی همچنان باز است: کره جنوبی هنوز تصمیم نهایی درباره اعزام نیرو نگرفته؛ ابعاد و دوام موقعیت حوثی‌ها در اطراف باب‌المندب نیازمند رصد بیشتر است؛ ترتیبات احتمالی برای افزایش عبور کشتی‌ها از هرمز هنوز نتیجه قطعی ایجاد نکرده؛ و زمان و شرایط پایان جنگ نیز مشخص نیست.

مرحله بعدی با همین شاخص‌های قابل مشاهده سنجیده خواهد شد: تصمیم رسمی سئول درباره هرمز، داده‌های عبور کشتی‌ها از دو تنگه، تحولات میدانی ساحل غربی یمن، روند قیمت نفت و فرآورده‌ها، تصمیم‌های اجلاس بریکس و هر تحول دیپلماتیک یا نظامی تازه در جنگ ایران.