روسیه و چین نظارت مستقل بر تحریم‌های ایران را متوقف کردند

روسیه و چین در شورای امنیت سازمان ملل مانع تمدید مأموریت سازوکار مستقل نظارت بر تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران شدند؛ تصمیمی که عملاً نقش هیئت کارشناسان مسئول بررسی و گزارش موارد نقض تحریم‌ها را پایان می‌دهد. این تحول در شرایطی رخ می‌دهد که اختلاف میان قدرت‌های غربی از یک سو و مسکو و پکن از سوی دیگر بر سر پرونده هسته‌ای ایران، مشروعیت بازگشت تحریم‌ها و مسیر دیپلماتیک همچنان ادامه دارد.

اهمیت تصمیم فقط در حذف یک نهاد کارشناسی نیست. گزارش‌های چنین هیئت‌هایی معمولاً یکی از معدود منابع مستقل شورای امنیت برای بررسی اجرای محدودیت‌ها، شبکه‌های دورزدن تحریم و اختلاف بر سر رعایت قطعنامه‌ها هستند. نبود این سازوکار می‌تواند بخش بیشتری از ارزیابی‌ها را به اطلاعات دولت‌ها و ادعاهای سیاسی طرف‌های درگیر وابسته کند.

چه اتفاقی افتاد؟

پیش‌نویس مورد بحث با هدف ادامه مأموریت نظارت مستقل مطرح شده بود، اما روسیه و چین با استفاده از حق وتو مانع تصویب آن شدند. هیئت کارشناسان در عمل طی یک سال گذشته نیز به دلیل اختلاف اعضای شورای امنیت بر سر انتصاب کارشناسان فعالیت کامل نداشت؛ بنابراین رأی تازه بیش از آنکه یک سازوکار فعال را ناگهان متوقف کند، بن‌بست موجود را رسمی‌تر و طولانی‌تر می‌کند.

موضع دو سوی شکاف

آمریکا و متحدان اروپایی استدلال می‌کنند نبود یک گروه مستقل، امکان ارزیابی بی‌طرفانه اجرای تحریم‌ها را تضعیف می‌کند و به شبکه‌هایی که در پی دورزدن محدودیت‌ها هستند فضای بیشتری می‌دهد. در مقابل، روسیه و چین غرب را به سیاسی‌کردن شورای امنیت متهم کرده‌اند و می‌گویند پرونده هسته‌ای ایران باید از مسیر دیپلماسی و مذاکره حل شود.

تهران نیز در مناقشه گسترده‌تر بر سر بازگشت تحریم‌های سازمان ملل، مشروعیت و مبانی سیاسی اقدامات غرب را رد کرده است. بنابراین اختلاف فعلی فقط بر سر یک هیئت فنی نیست؛ بلکه بخشی از نزاع بزرگ‌تر بر سر این است که چه سازوکاری برای اجرای قطعنامه‌ها و مدیریت پرونده هسته‌ای معتبر تلقی شود.

آنچه می‌دانیم

تمدید مأموریت تصویب نشده و سازوکار مستقل کارشناسی فعلاً ادامه نخواهد یافت. روسیه و چین آشکارا با رویکرد غرب درباره نظارت تحریمی مخالفت کرده‌اند و آمریکا نیز هشدار داده است که نبود این سازوکار شفافیت را کاهش می‌دهد.

آنچه نمی‌دانیم

هنوز روشن نیست اعضای شورای امنیت برای جایگزینی این سازوکار به فرمول تازه‌ای خواهند رسید یا نه. همچنین نمی‌توان صرفاً از پایان مأموریت نتیجه گرفت که اجرای همه تحریم‌ها متوقف می‌شود؛ دولت‌ها و نهادهای ملی همچنان می‌توانند محدودیت‌های خود را اعمال کنند و اطلاعات مرتبط را جمع‌آوری کنند.

اثر بر ایران

اثر مستقیم تصمیم بر ایران نهادی و دیپلماتیک است: یک کانال مستقل برای ثبت و ارزیابی اجرای تحریم‌های سازمان ملل از میان می‌رود. این می‌تواند فضای سیاسی پیرامون ادعاهای مربوط به نقض تحریم‌ها را تغییر دهد، اما به‌خودی‌خود به معنای لغو تحریم‌ها یا پایان محدودیت‌های ملی آمریکا و اروپا نیست.

مسیر بعدی

مرحله بعدی به واکنش اعضای شورای امنیت و احتمال ارائه سازوکار جایگزین بستگی دارد. هم‌زمان، مذاکرات هسته‌ای و روابط ایران با آمریکا و اروپا تعیین خواهد کرد که موضوع نظارت تحریمی دوباره در چه قالبی به شورا بازگردد. تا آن زمان، شکاف میان اعضای دائم شورای امنیت یکی از مهم‌ترین موانع ایجاد یک چارچوب مشترک خواهد بود.