گوترش در آخرین مجمع چه گفت؛ رمزگشایی از سه پیام اصلی

آنتونیو گوترش در آخرین سخنرانی خود در مناظره عمومی سازمان ملل به‌عنوان دبیرکل، یک هشدار آشنا را با زبانی صریح‌تر تکرار کرد: نهادهای بین‌المللی هنوز بازتاب «واقعیت‌های قدرتِ دوره‌ای عمدتاً سپری‌شده» هستند. این عبارت در ظاهر درباره اصلاح سازمان ملل است، اما در زبان دیپلماتیک به مسئله‌ای مشخص‌تر اشاره دارد؛ اینکه ساختار قدرتی که در ۱۹۴۵ تثبیت شد، دیگر با وزن سیاسی، جمعیتی و اقتصادی جهان امروز تطابق کامل ندارد.

چه چیزی تازه است؟

گوترش سال‌هاست از اصلاح سازمان ملل و شورای امنیت دفاع می‌کند، بنابراین اصل درخواست تازه نیست. نکته تازه، قرار گرفتن این انتقاد در آخرین سخنرانی او در مجمع و کنار هم گذاشتن سه بحران است: ناتوانی در مهار جنگ‌ها، شکاف قدرت در نهادهای بین‌المللی و ظهور فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی که قواعد جهانی آنها هنوز تثبیت نشده است.

پیام او این نیست که سازمان ملل دیگر کارکردی ندارد. برعکس، استدلالش این است که کشورها همچنان برای حل مسائل فرامرزی به سازوکار مشترک نیاز دارند، اما ساختار تصمیم‌گیری موجود در بسیاری از بحران‌ها با بن‌بست روبه‌رو می‌شود.

«واقعیت‌های قدرتِ دوره‌ای سپری‌شده» یعنی چه؟

این عبارت مستقیم‌ترین بخش سیاسی سخنرانی بود. معماری اصلی سازمان ملل پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفت و پنج کشور آمریکا، روسیه به‌عنوان جانشین شوروی، چین، فرانسه و بریتانیا جایگاه دائمی و حق وتو در شورای امنیت دارند. از آن زمان، هند به پرجمعیت‌ترین کشور جهان تبدیل شده، قدرت اقتصادی و سیاسی کشورهای آسیایی و آفریقایی افزایش یافته و بازیگرانی مانند برزیل، آلمان، ژاپن و قدرت‌های منطقه‌ای خواهان سهم بیشتری در تصمیم‌گیری جهانی شده‌اند.

بنابراین وقتی گوترش از «دوره سپری‌شده» حرف می‌زند، بحث صرفاً درباره قدیمی بودن مقررات نیست؛ مسئله نمایندگی قدرت است. اما او در این سخنرانی نگفت کدام کشور مشخصاً باید عضو دائم شود یا حق وتو چگونه تغییر کند. همین بخش، سخت‌ترین قسمت اصلاحات است: تقریباً همه می‌توانند از اصلاح حمایت کنند، اما تغییر واقعی زمانی آغاز می‌شود که باید درباره توزیع مجدد قدرت تصمیم گرفته شود.

«اقدام جمعی زیر فشار است» چه معنایی دارد؟

این عبارت نیز با «سازمان ملل ضعیف شده» یکسان نیست. اقدام جمعی یعنی کشورها بتوانند اختلاف خود را به تصمیم مشترک تبدیل کنند. در شورای امنیت، اختلاف میان اعضای دائم می‌تواند تصویب تصمیم الزام‌آور را متوقف کند. در نتیجه ممکن است سازمان ملل محل مذاکره، کمک‌رسانی و میانجی‌گری باقی بماند، اما در بخش امنیتی نتواند قدرت‌های بزرگ را به یک تصمیم واحد برساند.

از دید سیاست جهانی، این همان شکافی است که قدرت‌های مختلف به شکل‌های متفاوت درباره آن صحبت می‌کنند: کشورهای غربی معمولاً بر کارآمدی و اجرای قواعد تأکید می‌کنند؛ بسیاری از قدرت‌های نوظهور و کشورهای جنوب جهانی علاوه بر آن، مسئله نمایندگی و سهم خود در ساختار تصمیم‌گیری را مطرح می‌کنند. سخنان گوترش تلاش می‌کند این دو بحث را در یک چارچوب قرار دهد، بدون اینکه در اختلاف بر سر ترکیب آینده شورای امنیت جانب یک الگوی مشخص را بگیرد.

اشاره گوترش به هرمز و باب‌المندب دقیقاً چیست؟

بخش خاورمیانه سخنرانی برای ایران اهمیت مستقیم‌تری دارد. گوترش بر کاهش تنش، دیپلماسی و گفت‌وگو تأکید کرد و خواستار احترام کامل به حقوق و آزادی‌های کشتیرانی مطابق حقوق بین‌الملل شد. او پیش از آغاز هفته سطح‌بالا مشخصاً تنگه هرمز و باب‌المندب را در همین چارچوب نام برده بود.

انتخاب عبارت «حقوق و آزادی‌های کشتیرانی» حساب‌شده است. این زبان، امنیت آبراه‌ها را از یک اختلاف دوجانبه خارج و به مسئله‌ای مرتبط با حقوق بین‌الملل و منافع مجموعه‌ای از کشورها تبدیل می‌کند. در عین حال، گوترش از این عبارت برای نسبت‌دادن مسئولیت انحصاری به یک طرف استفاده نکرد و تأکید او متوجه رعایت این حقوق از سوی همه طرف‌ها بود.

برای ایران، نکته اصلی اینجاست: اگر موضوع هرمز در سخنرانی‌های دیگر رهبران نیز با همین چارچوب حقوقی تکرار شود، پرونده کشتیرانی می‌تواند در حاشیه مجمع از موضوع امنیت منطقه‌ای به محور فشار دیپلماتیک چندجانبه تبدیل شود. در مقابل، اگر تمرکز سخنرانی‌ها بر کاهش تنش و مذاکره بماند، امکان دارد همین موضوع به بخشی از بسته بزرگ‌تر گفت‌وگوهای منطقه‌ای تبدیل شود. فعلاً سخنان گوترش به‌تنهایی هیچ‌یک از این دو مسیر را قطعی نمی‌کند.

چرا هوش مصنوعی وارد سخنرانی دبیرکل شد؟

گوترش خواستار چارچوب چندجانبه مدیریت ریسک هوش مصنوعی با نظارت معتبر و مستقل شد. «چندجانبه» در اینجا یعنی قواعد جهانی نباید صرفاً محصول تصمیم چند شرکت فناوری یا چند قدرت بزرگ باشد. «نظارت مستقل» نیز به این معناست که ارزیابی خطر فقط به سازندگان فناوری واگذار نشود.

این موضع در شرایطی مطرح می‌شود که رقابت فناوری میان قدرت‌های بزرگ، به‌ویژه آمریکا و چین، هوش مصنوعی را از یک موضوع فنی به مسئله امنیت ملی تبدیل کرده است. بنابراین درخواست گوترش عملاً تلاش برای ایجاد فضایی بین دو مدل است: مقررات کاملاً ملی از یک سو و رقابت بدون هماهنگی جهانی از سوی دیگر.

اما او از ایجاد یک «نهاد جهانی کنترل هوش مصنوعی» خبر نداد. آنچه مطرح شد درخواست برای قواعد مشترک، تبادل اطلاعات درباره خطرهای ایمنی، همکاری در آزمون و ارزیابی و حرکت به سمت نظارت معتبر است. تبدیل این درخواست‌ها به تعهد الزام‌آور هنوز به توافق دولت‌ها نیاز دارد.

چه چیزی گفته نشد؟

گوترش درباره اصلاح ساختار قدرت صحبت کرد، اما فرمول تازه‌ای برای اعضای دائم شورای امنیت یا حق وتو ارائه نکرد. درباره خاورمیانه نیز مقصد سیاسی را مشخص کرد ــ کاهش تنش، کمک‌رسانی، احترام به حقوق کشتیرانی و دیپلماسی ــ اما سازوکار اجرایی تازه‌ای اعلام نکرد. درباره هوش مصنوعی نیز از چارچوب جهانی سخن گفت، نه یک معاهده آماده امضا.

این فاصله میان «جهت سیاسی» و «ابزار اجرایی» برای خواندن سخنرانی‌های مجمع مهم است. رهبران در نیویورک اغلب ابتدا خطوط کلی موضع خود را اعلام می‌کنند؛ ارزش خبری مرحله بعد زمانی ایجاد می‌شود که همان خطوط در دیدارهای دوجانبه، پیش‌نویس‌ها، ائتلاف‌ها یا تصمیم‌های رسمی به اقدام تبدیل شوند.

چرا الان مهم است؟

این سخنرانی در پایان دوره ده‌ساله گوترش انجام شد؛ دوره دوم او ۳۱ دسامبر پایان می‌یابد. بنابراین بخشی از سخنانش را می‌توان جمع‌بندی سیاسی تجربه او از یک دهه بحران دانست: از نگاه او مسئله فقط تعداد جنگ‌ها نیست، بلکه فاصله میان ابعاد بحران‌های جدید و ظرفیت نهادهایی است که باید آنها را مدیریت کنند.

برای دولت‌های عضو، بخش دشوار از اینجا آغاز می‌شود. حمایت لفظی از چندجانبه‌گرایی هزینه کمی دارد؛ اصلاح شورای امنیت، پذیرفتن نظارت مشترک بر فناوری یا محدودکردن رفتار دولت‌ها در بحران‌های امنیتی مستلزم واگذاری بخشی از آزادی عمل سیاسی است. واکنش رهبران در روزهای آینده نشان می‌دهد کدام بخش از پیام گوترش فراتر از تریبون مجمع می‌رود.

آنچه می‌دانیم

گوترش اصلاح نهادهای بین‌المللی، پایان جنگ‌ها، کاهش تنش در خاورمیانه، رعایت حقوق کشتیرانی و ایجاد سازوکارهای مشترک برای مدیریت خطرهای هوش مصنوعی را از محورهای سخنرانی خود قرار داد. این آخرین مناظره عمومی مجمع در دوره دبیرکلی اوست.

آنچه هنوز نمی‌دانیم

هنوز مشخص نیست درخواست اصلاح نهادهای جهانی در این نشست به پیشنهاد سیاسی تازه‌ای تبدیل می‌شود یا نه؛ همچنین معلوم نیست موضوع هرمز و باب‌المندب در سخنرانی و مذاکرات دیگر دولت‌ها چه جایگاهی پیدا خواهد کرد و قدرت‌های بزرگ تا چه اندازه حاضرند درباره نظارت چندجانبه بر هوش مصنوعی به چارچوب مشترک نزدیک شوند.

مسیر بعدی

سه نشانه باید دنبال شود: تکرار یا رد درخواست اصلاح شورای امنیت در سخنرانی رهبران؛ نحوه اشاره کشورهای درگیر و قدرت‌های منطقه‌ای به هرمز و باب‌المندب؛ و اینکه پیشنهادهای مربوط به هوش مصنوعی در دیدارهای این هفته به سازوکار مشخص‌تری تبدیل می‌شود یا خیر. اینها مشخص می‌کنند کدام بخش سخنرانی گوترش صرفاً پیام پایانی یک دبیرکل بود و کدام بخش وارد دستور کار واقعی دولت‌ها می‌شود.