ایران و آمریکا در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای: میانجی‌ها دنبال توافق‌اند یا خرید زمان؟

جنگی که در میانه مذاکره آغاز شد

برای فهم وضع امروز باید به سرچشمه برگشت. در ۶ فوریه ۲۰۲۶ وزارت خارجه عمان اعلام کرد که بدر البوسعیدی در مسقط جداگانه با هیئت ایرانی به رهبری عباس عراقچی و هیئت آمریکایی شامل استیو ویتکاف و جرد کوشنر دیدار کرده است. بیانیه رسمی عمان این دیدارها را برای فراهم‌کردن شرایط ازسرگیری مذاکرات سیاسی و فنی توصیف کرد و عراقچی فضای گفت‌وگو را مثبت خواند.

اما به نوشته رویترز، ایالات متحده و اسرائیل جنگ را درست پس از پایان یکی از همین دورهای گفت‌وگو آغاز کردند، در حالی که نشست‌های فنی بعدی برنامه‌ریزی شده بود. رویترز همچنین یادآوری می‌کند که در ژوئن ۲۰۲۵ حمله اسرائیل دور ششم مذاکرات آمریکا و ایران در عمان را به هم ریخته بود. به همین دلیل مقام‌های ایرانی به گفته رویترز می‌گویند به تعهد آمریکا به دیپلماسی اعتماد ندارند؛ دو بار مذاکره با حمله قطع شده است.

یادداشت اسلام‌آباد؛ توافقی که ماند و فروپاشید

در ژوئن یادداشت تفاهمی میان ایران و آمریکا در اسلام‌آباد امضا شد. عمان در ۲۳ ژوئن در بیانیه مشترک با ایران از آن حمایت کرد و اعلام کرد دو کشور به‌عنوان کشورهای ساحلی تنگه هرمز گروه کاری مشترکی برای مدیریت آینده تردد، خدمات و هزینه‌های آن تشکیل می‌دهند. به گزارش الجزیره، آمریکا در این یادداشت معافیت‌های نفتی ایران را تضمین کرده بود؛ اما وقتی یادداشت ماه‌ها بعد فروپاشید، واشنگتن همه معافیت‌ها را لغو کرد. همین سابقه یکی از دلایل اصرار ایران بر «ترتیب» است: تهران نمی‌خواهد دوباره ابتدا اقدام کند و بعد تضمین از دست برود.

هرمز چگونه از جبهه نظامی به موضوع مذاکره تبدیل شد

در ۲۵ اوت وزارت خارجه عمان بعد از سفر البوسعیدی به تهران اعلام کرد دو کشور درباره چارچوبی مرحله‌ای شامل کریدور دریایی موقت مشترک و پروژه مشترک پاک‌سازی مین گفت‌وگو کرده‌اند. مذاکرات فنی برای کریدور دائمی، اداره آینده تنگه و سازوکار تبادل اطلاعات قرار بود ادامه یابد. البوسعیدی نوشت مدیریت آینده تنگه «طبق ماده ۵ یادداشت اسلام‌آباد» بعداً می‌آید.

یک روز بعد، به نقل از گلف‌نیوز، کاظم غریب‌آبادی معاون وزیر خارجه ایران گفت مسیر موقت هفت مایل عرض دارد، ورودی و بخشی از خروجی آن از آب‌های سرزمینی ایران می‌گذرد و این به معنای بازگشایی کامل نیست. در ۷ اکتبر اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت خارجه از توافق بر مختصات مسیرهای امن ورودی و خروجی خبر داد؛ خبرگزاری آناتولی همین موضع را گزارش کرد. در همان روز اما یک مشاور فرمانده کل سپاه به فارس گفت مسیرهای «غیرقانونی» به‌زودی بسته می‌شوند و تنگه تا تأمین خواسته‌های ایران «بسته» است. یعنی توافق فنی با عمان و موضع سیاسی تهران دو لایه جدا هستند. برای زمینه بیشتر، تحلیل ۳۶۰ رونما درباره هرمز و اهرم راهبردی ایران را ببینید.

آخرین ۷۲ ساعت: قطر وارد صحنه شد

به گزارش سی‌ان‌بی‌سی به نقل از منبعی آگاه، میانجی‌های قطری روز جمعه ۳۰ اکتبر بیش از ۱۲ ساعت در تهران گفت‌وگو کردند تا از احتمال ازسرگیری حملات آمریکا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای جلوگیری شود؛ گفت‌وگوها شنبه در دوحه ادامه یافت. عراقچی در گفت‌وگو با الجزیره نامه جی‌دی ونس معاون رئیس‌جمهور آمریکا را «گامی مثبت» خواند، اما گفت برنامه‌ای برای دیدار با مقام‌های آمریکایی ندارد و گزارش‌های مربوط به دیدار «صرفاً گمانه‌زنی رسانه‌ای» است. او افزود میانجی‌های قطری و پاکستانی درباره شروط ایران رایزنی می‌کنند و پیشنهادهایی درباره پرونده هسته‌ای نیز در «مرحله دوم» در حال بررسی است. الجزیره گزارش داد خبرنگارش در تهران «انعطاف قابل‌توجهی» در موضع ایران ندیده است.

بازیگران چه می‌خواهند

اختلاف اصلی کجاست؟

اختلاف را می‌توان در سه ردیف خلاصه کرد: آنچه ایران پیش از مذاکره هسته‌ای می‌خواهد، آنچه آمریکا از همان ابتدا لازم می‌داند و آنچه میانجی‌ها به‌عنوان پل پیشنهاد می‌دهند. رویترز طرح ایران را «برنامه هفت‌روزه» نامید: بازگشایی تنگه در هفت روز، اما تحت کنترل ایران، به شرط رفع محاصره دریایی آمریکا، سهولت در صادرات نفت، آزادسازی دارایی‌ها و پایان خصومت در همه جبهه‌ها. در برابر، به نوشته رویترز، واشنگتن زیر فشار اسرائیل می‌خواهد برنامه هسته‌ای از همان ابتدا بررسی شود. گاردین می‌نویسد آمریکا منتظر امتیازی است که اروپا آن را بازگشت بازرسان سازمان ملل به سایت‌های بمباران‌شده می‌داند، اما ایران تاکنون نپذیرفته است.

خط زمانی رویدادها

راستی‌آزمایی ادعاها

سه سناریوی پیش رو

این جدول پیش‌بینی احتمال نیست؛ فقط نشان می‌دهد هر مسیر به چه نشانه‌هایی نیاز دارد.

آنچه نمی‌دانیم

متن کامل پیشنهادهای میانجی‌ها منتشر نشده است. محتوای نامه ونس علنی نیست. نمی‌دانیم آمریکا مسیرهای توافق‌شده ایران و عمان را می‌پذیرد یا نه. گزارش رویترز درباره طولانی‌کردن مذاکره بر منابع ناشناس تکیه دارد. و تصمیم نهایی ترامپ درباره حمله پس از انتخابات اعلام نشده است.

جمع‌بندی

دیپلماسی ایران و آمریکا در نخستین روز نوامبر نه صلح است و نه صرفاً نمایش. کانال‌ها فعال‌اند، پیشنهادها دست‌به‌دست می‌شوند و بخشی از جزئیات فنی هرمز با عمان تنظیم شده است. اما موانع بنیادی — ترتیب اقدامات، بازرسی هسته‌ای، تضمین رفع تحریم و بی‌اعتمادی ناشی از دو حمله در میانه مذاکره — حل‌نشده مانده‌اند. تا وقتی این‌ها روشن نشوند، روزهای پس از انتخابات ۳ نوامبر مهم‌ترین آزمون خواهد بود.