بانک مرکزی: نرخ فعلی ارز با متغیرهای بنیادی اقتصاد همخوانی ندارد

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در بیانیه‌ای تازه درباره افزایش نوسان‌های بازار ارز اعلام کرد که سطح فعلی نرخ ارز با متغیرهای بنیادی اقتصاد همخوانی کامل ندارد و بخشی از شکاف ایجادشده را ناشی از نااطمینانی، فشارهای روانی و انتظارات بازار دانست. این نهاد همچنین تأکید کرد در صورت ضرورت از ابزارهای قانونی خود برای مداخله در بازار و مدیریت نوسانات استفاده خواهد کرد.

بیانیه بانک مرکزی در شرایطی منتشر شده که بازار ارز طی روزهای اخیر تحت تأثیر هم‌زمان جنگ، تحریم‌های تازه، محدودیت‌های تجاری و افزایش تقاضای احتیاطی با فشار بیشتری روبه‌رو بوده است. بانک مرکزی در متن خود گفته هدفش دفاع از یک نرخ مشخص نیست، بلکه حفظ ثبات پولی و ارزی و جلوگیری از ماندگار شدن نوساناتی است که از نظر این نهاد پشتوانه بنیادی ندارند.

• بانک مرکزی می‌گوید سطح فعلی نرخ ارز با متغیرهای بنیادی اقتصاد همخوانی کامل ندارد.
• این نهاد بخشی از افزایش نرخ را ناشی از نااطمینانی و فشار انتظاری می‌داند.
• خرید و فروش ارز و طلا و مداخله در بازار از ابزارهای مورد اشاره بانک مرکزی است.
• بانک مرکزی وعده داده در صورت نیاز برای تقویت ذخایر نیز اقدام کند.

بانک مرکزی چه می‌گوید؟

در بیانیه رسمی آمده است که شرایط کنونی بازار ارز برای بانک مرکزی ناشناخته نیست و اقتصاد ایران در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۹ نیز دوره‌هایی از تشدید نااطمینانی، فشارهای بیرونی و افزایش تقاضای احتیاطی را تجربه کرده بود. بانک مرکزی استدلال می‌کند حتی زمانی که منشأ اصلی شوک‌ها سیاسی، امنیتی یا خارج از حوزه سیاست پولی باشد، اثر آن می‌تواند مستقیماً در بازار ارز ظاهر شود.

بانک مرکزی همچنین گفته است بررسی‌هایش نشان می‌دهد بخشی از فاصله میان نرخ فعلی ارز و آنچه این نهاد «متغیرهای بنیادی اقتصاد» می‌نامد، تحت تأثیر انتظارات و فشار روانی شکل گرفته است. بر همین مبنا، این نهاد انتظار دارد در صورت کاهش نااطمینانی و بازگشت آرامش نسبی، بخشی از این فاصله تعدیل شود.

معنای «مداخله» چیست؟

بر اساس متن منتشرشده، بانک مرکزی خرید و فروش ارز و طلا و مداخله در بازار را در چارچوب قانون جدید بانک مرکزی از ابزارهای قانونی خود می‌داند. این نهاد جزئیات زمان، حجم یا نرخ هدف مداخله احتمالی را اعلام نکرده و تنها گفته در صورت ضرورت، اقدامات لازم برای صیانت از ثبات پولی و ارزی و جلوگیری از شکل‌گیری روندهای غیربنیادی را انجام خواهد داد.

این نکته اهمیت دارد، چون بیانیه بانک مرکزی به‌معنای اعلام یک نرخ رسمی جدید یا تعهد به حفظ یک سطح مشخص نیست. خود بانک مرکزی صراحتاً گفته است هدفش دفاع از «یک نرخ یا عدد مشخص» نیست. بنابراین اثر واقعی بیانیه به شدت و شکل اجرای مداخله، میزان دسترسی بانک مرکزی به منابع ارزی و واکنش بازار بستگی خواهد داشت.

چرا این بیانیه اکنون اهمیت دارد؟

فشار بر ریال در هفته‌های اخیر تشدید شده و نرخ ارز به یکی از مهم‌ترین شاخص‌های سنجش فشار جنگ و تحریم بر اقتصاد ایران تبدیل شده است. Runama پیش‌تر گزارش کرده بود که ریال ایران به رکورد تازه‌ای در برابر دلار سقوط کرده و افزایش نوسانات ارزی هم‌زمان با محدودتر شدن تجارت خارجی و تشدید فشار تحریمی رخ داده است.

در چنین فضایی، بیانیه تازه بانک مرکزی را می‌توان تلاش برای مدیریت انتظارات بازار و ارسال این پیام دانست که سیاست‌گذار ارزی آماده استفاده از ذخایر و ابزارهای مداخله‌ای است. با این حال، هنوز داده عمومی کافی درباره اندازه ذخایر قابل‌دسترس، میزان مداخله احتمالی یا سطحی که بانک مرکزی آن را با متغیرهای بنیادی سازگار می‌داند منتشر نشده است.

چه چیزهایی هنوز نامشخص است؟

بانک مرکزی نرخ هدف، حجم احتمالی عرضه ارز، زمان‌بندی مداخله و جزئیات تقویت ذخایر را اعلام نکرده است. همچنین مشخص نیست چه میزان از نوسان فعلی ناشی از عوامل انتظاری است و چه میزان از آن به کاهش درآمد ارزی، محدودیت صادرات نفت، دشوارتر شدن مبادلات مالی و فشارهای تجاری مربوط می‌شود.

به همین دلیل، ارزیابی اثر واقعی بیانیه به رفتار بازار در روزهای آینده، تغییر حجم معاملات، فاصله نرخ‌های رسمی و آزاد و هرگونه اقدام اجرایی بعدی بانک مرکزی بستگی دارد. اگر مداخله واقعی انجام شود، میزان و پایداری اثر آن مهم‌تر از خود اعلامیه خواهد بود.

گام بعدی قابل رصد

مهم‌ترین شاخص‌های قابل پیگیری در کوتاه‌مدت عبارت‌اند از تغییر نرخ دلار در بازار آزاد، هرگونه اعلام رسمی درباره عرضه ارز یا طلا، تغییرات سیاست تخصیص ارز وارداتی و نشانه‌های تازه از ورود بانک مرکزی به بازار. واکنش بازار به این بیانیه مشخص خواهد کرد که آیا پیام سیاست‌گذار توانسته بخشی از فشار انتظاری را کاهش دهد یا خیر.