استقلال دفاعی اروپا؛ از بودجه ۴۵۴ میلیارد یورویی تا آزمون واقعی | تحلیل ۳۶۰

چرا پول بیشتر هنوز قدرت بیشتر نیست؟

اروپا در ۲۰۲۶ بیش از هر زمان دیگری برای دفاع هزینه می‌کند، اما «پول بیشتر» هنوز معادل «استقلال دفاعی» نیست. آزمون واقعی این است که آیا کشورهای اروپایی می‌توانند در یک بحران طولانی، بدون اتکای تعیین‌کننده به آمریکا، اطلاعات جمع‌آوری کنند، آسمان خود را دفاع کنند، مهمات کافی تولید کنند، نیرو و تجهیزات جابه‌جا کنند، فرماندهی یکپارچه داشته باشند و ظرفیت صنعتی را در مقیاس جنگ حفظ کنند. داده‌های آژانس دفاعی اروپا از رشد چشمگیر بودجه خبر می‌دهد، اما همان داده‌ها و مواضع رسمی ناتو نشان می‌دهد شکاف میان بودجه، سفارش و توان عملیاتی هنوز بسته نشده است.

از ۴۵۴ میلیارد یورو تا پرسش اصلی: اروپا چه چیزی خریده است؟

آژانس دفاعی اروپا برآورد کرده است هزینه دفاعی ۲۷ عضو اتحادیه اروپا از حدود ۴۱۸ میلیارد یورو در ۲۰۲۵ به حدود ۴۵۴ میلیارد یورو در ۲۰۲۶ می‌رسد. این افزایش از نظر سیاسی مهم است، زیرا نشان می‌دهد دفاع دیگر در بسیاری از پایتخت‌های اروپایی یک حوزه حاشیه‌ای بودجه نیست. جنگ اوکراین، فشار بر پدافند هوایی، نگرانی از کاهش تعهد آمریکا و تجربه کمبود مهمات، دولت‌ها را وادار کرده است سهم بیشتری از منابع عمومی را به دفاع اختصاص دهند.

اما خود رقم بودجه فقط «ورودی» است. آنچه قدرت نظامی می‌سازد خروجی است: چند سامانه تحویل شده، چند تیپ واقعاً آماده است، چند موشک و گلوله در انبار وجود دارد، چه مقدار از شبکه فرماندهی و اطلاعات بدون آمریکا کار می‌کند، و صنعت با چه سرعتی می‌تواند تولید را در زمان بحران چند برابر کند. حتی وقتی اعتبار مالی وجود دارد، تبدیل آن به ظرفیت ممکن است سال‌ها طول بکشد؛ کارخانه، نیروی متخصص، زنجیره تأمین، مواد اولیه و قراردادهای بلندمدت یک‌شبه ساخته نمی‌شوند.

استقلال دفاعی دقیقاً یعنی چه؟

«استقلال» در ادبیات سیاسی اروپا گاهی مبهم استفاده می‌شود. اگر منظور جدایی کامل از ناتو و آمریکا باشد، سیاست رسمی اتحادیه اروپا و بسیاری از دولت‌های عضو چنین هدفی را دنبال نمی‌کند. اگر منظور توان عمل مستقل در حوزه‌هایی باشد که آمریکا ممکن است نخواهد یا نتواند نقش اصلی را ایفا کند، مفهوم عملی‌تر می‌شود. در این تعریف، استقلال دفاعی چهار ستون دارد: توان تصمیم‌گیری و فرماندهی، توان اطلاعات و شناسایی، توان تولید و تداوم عملیات، و توان دفاع از سرزمین و زیرساخت.

این تمایز مهم است، زیرا ممکن است اروپا از نظر مجموع بودجه و تعداد نیرو بزرگ باشد اما در یک مأموریت پیچیده همچنان به چند قابلیت آمریکایی وابسته بماند. حمل‌ونقل راهبردی، ماهواره و ISR، پدافند لایه‌ای، برخی موشک‌های دوربرد، سوخت‌رسانی هوایی و ظرفیت فرماندهی مشترک از حوزه‌هایی هستند که در ارزیابی توان واقعی باید جداگانه سنجیده شوند.

ناتو یا اروپا؟ مسئله اصلی «جایگزینی» نیست

اعلامیه‌های رسمی ناتو در ۲۰۲۶ بر افزایش سهم اعضای اروپایی و کانادا در دفاع تأکید کرده‌اند. این چارچوب نشان می‌دهد تضاد ساده «اروپا در برابر ناتو» تصویر دقیقی ارائه نمی‌دهد. برای بسیاری از کشورهای اروپایی، هدف نه خروج از ساختار آتلانتیک بلکه کاهش وابستگی نامتقارن درون همان ساختار است. اروپای قوی‌تر می‌تواند هم در ناتو سهم بیشتری بر عهده بگیرد و هم در بحران‌هایی که آمریکا اولویت دیگری دارد ظرفیت تصمیم و اقدام مستقل‌تری داشته باشد.

از این زاویه، استقلال دفاعی را باید یک طیف دید، نه یک وضعیت صفر و یک. ممکن است اروپا در تولید مهمات مستقل‌تر شود اما در اطلاعات ماهواره‌ای همچنان وابسته بماند. ممکن است پدافند کوتاه‌برد خود را تقویت کند اما برای بازدارندگی هسته‌ای همچنان به چتر آمریکا، فرانسه و بریتانیا تکیه داشته باشد. بنابراین هر ادعای کلی درباره «استقلال» باید به مجموعه‌ای از قابلیت‌های مشخص شکسته شود.

پدافند هوایی؛ گلوگاه فوری

جنگ اوکراین نشان داده است که پدافند فقط داشتن چند سامانه پیشرفته نیست. دفاع پایدار نیازمند شبکه حسگر، فرماندهی، موشک رهگیر، سامانه‌های ارزان‌تر ضدپهپاد، تعمیر و نگهداری، آموزش و موجودی کافی است. اگر هر رهگیری بسیار گران‌تر از هدف مهاجم باشد، طرف مدافع ممکن است از نظر اقتصادی و ذخایر مهمات فرسوده شود.

ناتو در ۲۰۲۶ بر پدافند هوایی و موشکی یکپارچه و پوشش ۳۶۰ درجه تأکید کرده است. اهمیت این موضوع فقط به جنگ اوکراین محدود نیست. پایگاه‌های هوایی، بنادر، مراکز داده، شبکه برق و مراکز فرماندهی اروپا در سناریوی جنگ بزرگ می‌توانند هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گیرند. بنابراین یکی از مهم‌ترین معیارهای استقلال دفاعی، توان حفاظت از این زیرساخت‌ها در مقیاس وسیع و برای مدت طولانی است.

رونما در تحلیل پهپادهای جت‌دار و اقتصاد دفاع هوایی نشان داده بود که نسبت هزینه حمله به دفاع خود به یک متغیر راهبردی تبدیل شده است. این مسئله برای اروپا یعنی بودجه باید هم به سامانه‌های گران و دقیق و هم به لایه‌های ارزان‌تر و قابل تولید انبوه اختصاص یابد.

مهمات و ذخایر؛ جایی که جنگ طولانی بودجه را آزمایش می‌کند

بودجه دفاعی در شرایط صلح ممکن است صرف خرید چند سامانه بزرگ، حقوق پرسنل یا تحقیق و توسعه شود. جنگ فرسایشی اما مسئله دیگری دارد: مصرف روزانه مهمات. اگر تولید سالانه موشک، گلوله توپخانه یا قطعات یدکی کمتر از نرخ مصرف احتمالی باشد، موجودی حتی با بودجه زیاد می‌تواند کاهش یابد. به همین دلیل در ۲۰۲۶ بحث افزایش خطوط تولید و قراردادهای چندساله در سیاست دفاعی اروپا پررنگ شده است.

قرارداد بلندمدت برای صنعت اهمیت دارد، زیرا شرکت‌ها برای ساخت کارخانه جدید و استخدام نیروی متخصص به اطمینان درباره تقاضای چندساله نیاز دارند. سفارش مقطعی ممکن است موجودی کوتاه‌مدت را بالا ببرد، اما الزاماً ظرفیت پایدار ایجاد نمی‌کند. استقلال واقعی زمانی نزدیک‌تر می‌شود که صنعت بداند در پنج یا ده سال آینده چه حجمی باید تولید کند و دولت‌ها استانداردهای مشترک کافی برای سفارش انبوه داشته باشند.

خرید مشترک؛ عددی که درباره تکه‌تکه بودن بازار هشدار می‌دهد

یکی از نقاط ضعف ساختاری اروپا پراکندگی خرید دفاعی است. دولت‌های مختلف به دلایل صنعتی، سیاسی و امنیتی ترجیح می‌دهند از شرکت‌های داخلی یا سامانه‌های متفاوت خرید کنند. نتیجه می‌تواند تنوع زیاد پلتفرم‌ها، زنجیره‌های تأمین جداگانه و هزینه نگهداری بالاتر باشد. آژانس دفاعی اروپا گزارش داده بود که سهم خرید مشترک تجهیزات هنوز فاصله قابل توجهی با هدف‌های اعلامی دارد.

خرید مشترک فقط مسئله صرفه‌جویی مالی نیست. وقتی چند کشور یک سامانه و مهمات مشترک می‌خرند، آموزش، نگهداری، انبار و تأمین قطعات نیز ساده‌تر می‌شود. در جنگ، این قابلیت همکاری اهمیت بیشتری از تخفیف قیمت دارد. به همین دلیل «درصد خرید مشترک» یکی از شاخص‌های مهم سنجش حرکت از بودجه‌های ملی جداگانه به یک ظرفیت دفاعی اروپایی‌تر است.

صنعت دفاعی؛ پول بدون کارخانه کافی نیست

اروپا شرکت‌های بزرگ دفاعی، صنایع هوافضا، موشکی، کشتی‌سازی و الکترونیک پیشرفته دارد. بنابراین مشکل اصلی فقدان دانش فنی نیست. مسئله در بسیاری از حوزه‌ها مقیاس، زمان تحویل و هماهنگی است. اگر تولید یک سامانه چند سال طول بکشد یا قطعات کلیدی از خارج تأمین شود، افزایش بودجه در سال جاری توان رزمی سال جاری را تغییر نمی‌دهد.

شورای اتحادیه اروپا در ۲۰۲۶ پروژه‌های دفاعی مشترک را برجسته کرده و ناتو نیز بر تولید مشترک و تقویت پایگاه صنعتی آتلانتیک تأکید کرده است. این جهت‌گیری نشان می‌دهد دولت‌ها مشکل را شناخته‌اند. پرسش عملی این است که آیا برنامه‌ها به خروجی صنعتی قابل اندازه‌گیری تبدیل می‌شوند یا در سطح اعلام سیاسی باقی می‌مانند.

فرانسه، آلمان، لهستان و شرق اروپا؛ یک اروپا با چند اولویت

اروپا یک بازیگر یکپارچه با تهدید ادراک‌شده واحد نیست. کشورهای نزدیک روسیه معمولاً بر دفاع زمینی، پدافند و آمادگی سریع تأکید بیشتری دارند. قدرت‌های بزرگ اروپای غربی علاوه بر روسیه به مدیترانه، آفریقا، امنیت دریایی و صنعت ملی خود نیز نگاه می‌کنند. این تفاوت‌ها بر نوع خرید، سرعت تصمیم‌گیری و آمادگی برای انتقال منابع اثر می‌گذارد.

از منظر قدرت، تنوع الزاماً ضعف نیست؛ کشورهای مختلف می‌توانند قابلیت‌های مکمل داشته باشند. ضعف زمانی ایجاد می‌شود که اختلاف اولویت مانع استانداردسازی، خرید مشترک یا تصمیم سیاسی سریع شود. بنابراین استقلال دفاعی به همان اندازه که پروژه صنعتی است، پروژه سیاسی نیز هست.

فرانسه و بریتانیا؛ مسئله بازدارندگی هسته‌ای

یکی از پیچیده‌ترین ابعاد استقلال دفاعی اروپا بازدارندگی هسته‌ای است. فرانسه عضو اتحادیه اروپاست و ظرفیت هسته‌ای مستقل دارد؛ بریتانیا خارج از اتحادیه اما عضو ناتو و یک قدرت هسته‌ای اروپایی است. در عین حال بخش مهمی از بازدارندگی ناتو همچنان با ظرفیت آمریکا پیوند دارد.

اگر بحث استقلال دفاعی به سطح بحران وجودی برسد، پرسش درباره تضمین هسته‌ای اجتناب‌ناپذیر می‌شود: آیا ظرفیت فرانسه می‌تواند نقش گسترده‌تری برای امنیت اروپا ایفا کند؟ چه سازوکار سیاسی برای تصمیم‌گیری وجود خواهد داشت؟ نقش بریتانیا در معماری امنیتی اروپا چگونه تعریف می‌شود؟ این پرسش‌ها هنوز به یک مدل واحد پاسخ داده نشده‌اند و نشان می‌دهند استقلال دفاعی فقط با افزایش بودجه متعارف حل نمی‌شود.

اطلاعات، ماهواره و فرماندهی؛ وابستگی‌های کمتر دیده‌شده

در جنگ مدرن، دانستن اینکه هدف کجاست به اندازه داشتن موشک اهمیت دارد. شبکه‌های ماهواره‌ای، شنود، تحلیل داده، پهپادهای شناسایی و سامانه‌های فرماندهی باید تصویر مشترک میدان را ایجاد کنند. اروپا در این حوزه ظرفیت‌های مهمی دارد، اما همکاری با آمریکا همچنان بخش مهمی از معماری اطلاعاتی ناتو است.

از همین رو ممکن است یک نیروی اروپایی از نظر تعداد جنگنده، تانک یا توپخانه قوی به نظر برسد، اما در عملیات پیچیده برای کشف هدف، هماهنگی چندملیتی و به‌روزرسانی لحظه‌ای داده به ظرفیت‌های خارجی نیاز داشته باشد. سنجش استقلال بدون بررسی این لایه می‌تواند قدرت واقعی را بیش از حد برآورد کند.

تحرک نظامی؛ آیا نیرو می‌تواند به موقع به جبهه برسد؟

دفاع از اروپا فقط به داشتن تجهیزات مربوط نیست؛ نیرو و تجهیزات باید از غرب به شرق یا از شمال به جنوب منتقل شوند. ظرفیت راه‌آهن، پل‌ها، بنادر، مجوزهای عبور و استانداردهای بارگیری بخشی از آمادگی دفاعی هستند. یک تانک در انبار اگر نتواند به موقع به منطقه بحران برسد ارزش عملیاتی محدودی دارد.

بنابراین سرمایه‌گذاری در زیرساخت دوگانه ــ شبکه‌ای که هم اقتصاد غیرنظامی و هم جابه‌جایی نظامی را پشتیبانی کند ــ بخشی از استقلال دفاعی است. این حوزه همچنین نشان می‌دهد مرز میان هزینه دفاعی و سرمایه‌گذاری عمومی همیشه روشن نیست.

اوکراین؛ آزمایشگاه سیاست دفاعی اروپا

جنگ اوکراین برای اروپا یک آزمون عملی درباره موجودی، سرعت تولید، پدافند، پهپاد و لجستیک بوده است. تجربه کمک به کی‌یف نشان داده که انتقال تجهیزات تنها مرحله اول است؛ آموزش، تعمیر، قطعات و جایگزینی موجودی نیز اهمیت دارد. هر سامانه‌ای که تحویل می‌شود باید در چرخه نگهداری و تأمین بلندمدت قرار گیرد.

همین تجربه به کشورهای اروپایی نشان داده است که ظرفیت جنگ طولانی به اکوسیستم صنعتی وابسته است، نه فقط انبار اولیه. تحلیل رونما درباره جنگ زیرساختی روسیه علیه اوکراین نیز نشان می‌دهد دفاع تنها حفظ جبهه نیست؛ شبکه برق، داده، راه‌آهن و پل‌ها هم باید در برابر فشار مداوم تاب‌آور باشند.

اثر اقتصادی: دفاع بیشتر چه هزینه‌ای برای شهروند اروپایی دارد؟

افزایش بودجه دفاعی در خلأ اتفاق نمی‌افتد. دولت‌ها با محدودیت مالی، بدهی، هزینه رفاه، سالمندی جمعیت، انرژی و سرمایه‌گذاری زیرساختی روبه‌رو هستند. هر یورو هزینه دفاعی می‌تواند در کوتاه‌مدت به معنای رقابت بیشتر بر سر منابع عمومی باشد. بنابراین پایداری سیاسی افزایش بودجه به این بستگی دارد که دولت‌ها بتوانند ضرورت امنیتی را توضیح دهند و هزینه آن را با رشد اقتصادی و مالیات قابل تحمل مدیریت کنند.

در مقابل، هزینه دفاعی می‌تواند تقاضای صنعتی، تحقیق و توسعه و اشتغال ایجاد کند. اگر خریدها به تولید داخلی و مشترک منجر شود، بخشی از پول در اقتصاد اروپا باقی می‌ماند. اگر سهم زیادی از افزایش بودجه صرف واردات سامانه‌های خارجی شود، اثر صنعتی داخلی کمتر خواهد بود. این یکی از دلایل سیاسی بحث بر سر «خرید اروپایی» است.

اثر اجتماعی و نیروی انسانی

ارتش بدون نیروی انسانی کافی نمی‌تواند از تجهیزات استفاده کند. بسیاری از کشورهای اروپایی با چالش جذب و نگهداشت پرسنل، رقابت با بازار کار غیرنظامی و مسئله ذخیره نیرو مواجه‌اند. افزایش حقوق، مسکن نظامیان، آموزش تخصصی و نظام ذخیره بخشی از هزینه‌ای است که در تیترهای مربوط به خرید جنگنده و موشک کمتر دیده می‌شود.

اگر تهدید ادراک‌شده افزایش یابد، بحث سربازی، خدمت ملی یا گسترش نیروهای ذخیره نیز می‌تواند سیاسی‌تر شود. این مسئله مستقیماً به جامعه و خانواده‌ها مربوط است و نشان می‌دهد استقلال دفاعی صرفاً پروژه وزارتخانه‌های دفاع نیست.

صنعت خصوصی چه می‌بیند؟

شرکت‌های دفاعی به دنبال قراردادهای بلندمدت و پیش‌بینی‌پذیر هستند. دولت‌ها در مقابل می‌خواهند قیمت، رقابت و پاسخ‌گویی را حفظ کنند. تنش میان «سرعت تولید» و «فرآیند خرید دقیق» یک مسئله واقعی است. اگر مقررات و مناقصه‌ها بسیار کند باشند، ظرفیت دیر ساخته می‌شود؛ اگر کنترل‌ها بیش از حد کاهش یابد، خطر افزایش هزینه و ناکارآمدی بیشتر می‌شود.

به همین دلیل اصلاح خرید دفاعی به اندازه افزایش بودجه اهمیت دارد. معیار موفقیت باید زمان میان تصمیم سیاسی تا تحویل عملیاتی باشد، نه فقط مبلغ قرارداد.

خط زمانی رویدادها

جدول تحلیل ۳۶۰: استقلال دفاعی اروپا را با چه شاخص‌هایی باید سنجید؟

قوی‌ترین ضدتحلیل: شاید اروپا همین حالا بسیار مستقل‌تر از تصور عمومی باشد

قوی‌ترین استدلال مخالف این گزارش آن است که اروپا در مجموع از اقتصاد بزرگ، چندین قدرت نظامی پیشرفته، صنایع هوافضا و موشکی، نیروی انسانی تحصیل‌کرده و دو قدرت هسته‌ای اروپایی برخوردار است. از این منظر، تمرکز بر وابستگی به آمریکا ممکن است توان بالفعل اروپا را دست‌کم بگیرد. اگر اراده سیاسی وجود داشته باشد، این قاره منابع لازم برای دفاع از خود را دارد.

این ضدتحلیل معتبر است، اما باید میان «منابع بالقوه» و «توان قابل استفاده در زمان لازم» فرق گذاشت. تولید ناخالص داخلی بزرگ به‌خودی‌خود موشک رهگیر در انبار ایجاد نمی‌کند. دانش فنی بدون خط تولید انبوه، و ارتش‌های متعدد بدون فرماندهی و استاندارد مشترک، قدرت را به شکل ناقص تبدیل می‌کنند. بنابراین مسئله اصلی کمبود ثروت نیست؛ سرعت تبدیل ثروت به ظرفیت عملیاتی است.

سه سناریوی ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰

سناریوی اول: همگرایی شتاب‌گرفته

در این مسیر، خرید مشترک افزایش می‌یابد، خطوط تولید مهمات و پدافند توسعه پیدا می‌کند، پروژه‌های مشترک به تحویل واقعی می‌رسند و وابستگی به آمریکا در برخی حوزه‌ها کاهش می‌یابد. ناتو باقی می‌ماند اما سهم اروپا در آن بسیار سنگین‌تر می‌شود. این سناریو به هماهنگی سیاسی و قراردادهای بلندمدت نیاز دارد.

سناریوی دوم: بودجه بیشتر، پراکندگی بیشتر

کشورها هزینه را افزایش می‌دهند اما بخش مهمی از خریدها ملی و جداگانه باقی می‌ماند. سامانه‌های متنوع، زمان تحویل طولانی و وابستگی به ظرفیت‌های آمریکایی ادامه پیدا می‌کند. روی کاغذ بودجه بالاتر است اما شکاف عملیاتی فقط بخشی بسته می‌شود. این سناریو از نظر سیاسی آسان‌تر اما از نظر بهره‌وری ضعیف‌تر است.

سناریوی سوم: شوک راهبردی

کاهش ناگهانی نقش آمریکا یا یک بحران امنیتی بزرگ می‌تواند اروپا را مجبور کند در زمان کوتاه تصمیم‌هایی بگیرد که در شرایط عادی سال‌ها طول می‌کشند. در این حالت هزینه بیشتر، بسیج صنعتی، افزایش نیروی انسانی و بحث درباره بازدارندگی هسته‌ای سرعت می‌گیرد. این مسیر می‌تواند ظرفیت را سریع‌تر بسازد، اما هزینه مالی و اجتماعی بالاتری دارد.

چه چیزی فرضیه این تحلیل را باطل می‌کند؟

فرضیه اصلی این گزارش این است که اروپا از نظر پول و منابع بالقوه بسیار قوی است، اما استقلال عملیاتی هنوز به دلیل شکاف در تولید، پدافند، اطلاعات، فرماندهی و استانداردسازی کامل نشده است. این فرضیه تضعیف می‌شود اگر طی چند سال آینده سهم خرید مشترک به‌طور معنادار بالا رود، زمان تحویل کاهش یابد، تولید مهمات و موشک چند برابر شود، سامانه‌های اطلاعاتی و فرماندهی مستقل گسترش یابند و اروپا بتواند یک بحران بزرگ را با اتکای محدودتر به آمریکا مدیریت کند.

در مقابل، اگر بودجه بالا بماند اما تولید، موجودی و قابلیت همکاری رشد متناسب نکند، استدلال «شکاف میان پول و قدرت» تقویت خواهد شد.

چه چیزهایی هنوز نامعلوم است؟

شاخص‌هایی که باید دنبال کرد

برای سنجش واقعی مسیر استقلال دفاعی، پنج شاخص از رقم کل بودجه مهم‌ترند: سهم خرید مشترک، زمان تحویل سامانه‌ها، نرخ تولید مهمات و موشک، موجودی و پوشش پدافند هوایی، و سهم ظرفیت‌های اروپایی در اطلاعات و فرماندهی. شاخص ششم نیروی انسانی است: آیا ارتش‌ها می‌توانند نیرو جذب و ذخیره کافی ایجاد کنند؟

اگر این شاخص‌ها هم‌زمان بهبود یابند، افزایش بودجه به قدرت تبدیل شده است. اگر فقط هزینه بالا برود، اروپا ممکن است گران‌تر دفاع کند بدون آنکه به همان نسبت مستقل‌تر شود.

جمع‌بندی

اروپا در ۲۰۲۶ از مرحله‌ای که دفاع را می‌توانست با بودجه‌های کم و اتکای گسترده به آمریکا مدیریت کند فاصله گرفته است. جهش هزینه، برنامه‌های صنعتی، پدافند و خرید مشترک نشان می‌دهد مشکل شناخته شده و حرکت واقعی آغاز شده است. اما هنوز فاصله‌ای میان «اروپای ثروتمند» و «اروپای قادر به تداوم یک جنگ بزرگ با اتکای کمتر به آمریکا» وجود دارد.

استقلال دفاعی در نهایت با یک رقم بودجه سنجیده نمی‌شود. آزمون واقعی این است: اگر بحران فردا آغاز شود، اروپا چه چیزی را می‌تواند خودش ببیند، خودش تصمیم بگیرد، خودش تولید کند، خودش جابه‌جا کند و برای چه مدت خودش ادامه دهد؟ پاسخ ۲۰۲۶ نسبت به چند سال قبل قوی‌تر است، اما هنوز در همه لایه‌ها «بله» نیست.