مرگ کارمند مؤسسه ضدطاعون ایرکوتسک؛ آیا واقعاً طاعون بود و سرمای سیبری چه نقشی دارد؟

مرگ داریا شیپیلووا، کارمند ۲۸ ساله مؤسسه پژوهشی ضدطاعون ایرکوتسک در سیبری، از ۱ و ۲ اکتبر مجموعه‌ای از اقدامات اضطراری بهداشتی و روایت‌های متناقض را در منطقه به‌دنبال داشت. آنچه در حال حاضر از منابع روسی قابل اتکاتر برمی‌آید این است که مرگ او تأیید شده، اما راسپوتربنادزور علت بیماری را «ذات‌الریه با منشأ نامشخص» اعلام کرده و گفته در نمونه‌های بیمار عامل عفونی مرتبط با فعالیت حرفه‌ای او پیدا نشده است.

چه چیزهایی تأیید شده و چه چیزهایی هنوز ادعاست؟

مقام‌های منطقه ایرکوتسک در ۲ اکتبر از بررسی یک مورد «عفونت بسیار خطرناک» خبر دادند. آنا پوپووا، رئیس فدرال راسپوتربنادزور، برای نشست فوق‌العاده کمیسیون بهداشتی به ایرکوتسک رفت و همه افراد شناسایی‌شده در تماس با بیمار تحت پایش قرار گرفتند. در گزارش‌های بعدی گفته شد هیچ‌یک از تماس‌ها علائم مشابه پیدا نکرده‌اند و آزمایش‌های آنان برای عوامل خطرناک منفی بوده است.

در مقابل، رسانه محلی «Люди Байкала» به نقل از منابع خود و گزارش‌های محلی نوشت شیپیلووا ۲۵ سپتامبر هنگام کار لوله یا ویالی حاوی عامل طاعون ریوی را شکسته است. این روایت هنوز تأیید رسمی نشده. راسپوتربنادزور بعداً اعلام کرد بازرسی در مؤسسه هیچ «وضعیت اضطراری» ثبت‌شده هنگام کار با میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا پیدا نکرده و کمیسیون کارشناسی نیز همین نتیجه را تأیید کرده است.

پس آیا داریا شیپیلووا واقعاً از طاعون مرد؟

فعلاً نمی‌توان این را به‌عنوان واقعیت قطعی نوشت. رئیس جمهوری بوریاتیا، الکسی تسیدنوف، ابتدا در پیامی علت مرگ را طاعون معرفی کرد و بعد در نسخه ویرایش‌شده قید «احتمالاً» را افزود. در ۴ اکتبر، روایت رسمی راسپوتربنادزور که رسانه محلی IRK.ru منتشر کرد این بود: شیپیلووا به ذات‌الریه با منشأ نامشخص مبتلا بوده و در بررسی‌های گسترده، میکروارگانیسمی مرتبط با کار حرفه‌ای او شناسایی نشده است.

این اختلاف میان روایت‌های اولیه و نتیجه اعلام‌شده رسمی دقیقاً همان بخشی است که هنوز نیازمند سند آزمایشگاهی مستقل یا گزارش نهایی پزشکی قانونی است. بنابراین تیترهایی که ابتلای قطعی به طاعون یا «نشت آزمایشگاهی» را قطعی جلوه می‌دهند، از شواهد منتشرشده جلوتر می‌روند.

مؤسسه ضدطاعون ایرکوتسک چیست؟

مؤسسه پژوهشی ضدطاعون ایرکوتسک سیبری و خاور دور زیرمجموعه ساختار راسپوتربنادزور است و در زمینه پایش، تشخیص و پژوهش درباره طاعون و دیگر عفونت‌های بسیار خطرناک فعالیت می‌کند. تصاویر رسمی خود مؤسسه نشان می‌دهد این مرکز دارای آزمایشگاه‌های تخصصی و محیط‌های کار با الزامات ایمنی زیستی است.

چرا بیمارستان شلخوف قرنطینه شد؟

از ۱ اکتبر، بخشی از بیمارستان منطقه‌ای شلخوف پذیرش و ترخیص را محدود کرد و وارد وضعیت قرنطینه شد. این اقدام پیش از روشن‌شدن علت نهایی بیماری انجام شد؛ اقدامی که با پروتکل‌های احتیاطی برای عفونت‌های بسیار خطرناک سازگار است و به‌تنهایی اثبات نمی‌کند عامل بیماری طاعون بوده است.

آیا سرمای سیبری مانع همه‌گیری طاعون می‌شود؟

نه، دست‌کم نه به شکلی که بتوان آن را یک سد قابل اتکا دانست. جنادی اونیشچنکو، اپیدمیولوژیست روس، استدلال کرده بود که با سرد شدن هوا بسیاری از جوندگان و ناقلان وارد دوره کم‌تحرکی یا خواب زمستانی می‌شوند و در نتیجه انتقال طبیعی طاعون از مسیر جانور-کک-انسان ممکن است کاهش یابد. این استدلال درباره بخشی از چرخه طبیعی بیماری قابل فهم است، اما همه ماجرا نیست.

مطالعات آزمایشگاهی نشان می‌دهند اثر دما بر انتقال طاعون خطی و ساده نیست. در یک مطالعه روی کک Xenopsylla cheopis، انتقال در ۱۰ درجه سانتی‌گراد در فاز اولیه کاهش یافت؛ اما مطالعه دیگری نشان داد همین گونه کک در فاز دیرتر حتی در ۱۰ درجه نیز قادر به انتقال Yersinia pestis است. مطالعه‌ای جداگانه روی Oropsylla montana نیز انتقال مؤثر در دماهای ۶، ۱۰ و ۱۵ درجه را نشان داده است. بنابراین گزاره «سرما طاعون را متوقف می‌کند» از نظر علمی بیش از حد ساده است.

از آن مهم‌تر، اگر بیماری به فرم طاعون ریوی برسد، مسیر انتقال از چرخه کک و جوندگان جدا می‌شود و انتقال قطرات تنفسی در تماس نزدیک انسان با انسان مطرح است. در این حالت، دمای بیرون نقش تعیین‌کننده‌ای در متوقف کردن زنجیره انتقال ندارد و تشخیص سریع، ایزوله‌سازی، ردیابی تماس‌ها و شروع آنتی‌بیوتیک اهمیت اصلی را دارد.

جمع‌بندی رونما

مرگ کارمند مؤسسه ضدطاعون ایرکوتسک تأیید شده است. ابتلای قطعی او به طاعون تأیید نشده است. روایت شکستن ویال آلوده از یک رسانه محلی و منابع غیررسمی آمده و با نتیجه اعلام‌شده بازرسی رسمی تعارض دارد. اقدامات قرنطینه‌ای و حضور رئیس راسپوتربنادزور نشان می‌دهد مقام‌ها سناریوی یک عفونت بسیار خطرناک را جدی گرفته‌اند، اما شواهد عمومی موجود هنوز برای اعلام «حادثه آزمایشگاهی طاعون» کافی نیست.

از نظر علمی نیز سرمای سیبری تضمین‌کننده مهار نیست. سرما می‌تواند رفتار ناقلان و جوندگان را تغییر دهد، اما باکتری و ناقلان در دماهای پایین الزاماً از چرخه انتقال خارج نمی‌شوند؛ و در طاعون ریوی، کنترل انسانی بیماری اهمیت بیشتری از آب‌وهوا دارد.