پاکستان چرا مرز تجاری با ایران را بست؟ تفتان، گبد و آزمون میانجی‌گری اسلام‌آباد

خلاصه: از ۲۵ مهر ۱۴۰۵ (۱۷ اکتبر ۲۰۲۶) پاکستان تجارت زمینی با ایران را از دو گذرگاه تفتان و گبد-ریمدک متوقف کرده است. مقام‌های محلی پاکستان از «مدیریت مرز و مقابله با تروریسم» می‌گویند، تهران از «مسائل فنی و اقدام احتیاطی»، و تحلیلگران از فشار تحریم‌ها و بی‌اعتمادی امنیتی. این تحلیل می‌پرسد: این توقف یک اقدام اداری موقت است یا نشانه تغییر جایگاه پاکستان از میانجی به طرفی که باید میان تهران و واشنگتن یکی را انتخاب کند؟

در یک نگاه

• گذرگاه‌های تفتان و گبد-ریمدک در بلوچستان پاکستان از شنبه ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶ برای تجارت بسته شده‌اند (الجزیره، عرب‌نیوز).
• اتاق بازرگانی کویته می‌گوید حدود ۲ هزار کامیون در دو سوی مرز مانده است؛ عرب‌نیوز از «بیش از ۲ هزار کانتینر» در گبد نقل می‌کند. دو رقم یکسان نیستند.
• تجارت رسمی دوجانبه در سال مالی ۲۰۲۳-۲۴ حدود ۲٫۸ میلیارد دلار بود که ۶۸۴ میلیون دلارش صادرات پاکستان بود (فدراسیون اتاق‌های بازرگانی پاکستان، به نقل از الجزیره).
• به نقل از دان، روزانه بیش از ۴ هزار تن گاز مایع از گبد-ریمدک وارد پاکستان می‌شود.
• نهاد PICSS شمار نیروهای امنیتی کشته‌شده در بلوچستان را ۶ نفر در ژوئن و ۶۲ نفر در ژوئیه ثبت کرده است.

تز مرکزی

تایم‌لاین

1. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶): آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران؛ پاکستان از آغاز میانجی‌گری را بر عهده می‌گیرد (الجزیره).
2. ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ (۸ آوریل): آتش‌بس با میانجی‌گری پاکستان، که به گفته الجزیره ظرف چند روز فرو می‌پاشد؛ آمریکا بنادر جنوبی ایران را محاصره می‌کند.
3. ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ (۲۵ آوریل): دستور وزارت بازرگانی پاکستان برای ترانزیت کالای کشورهای ثالث از شش مسیر منتهی به گبد و تفتان.
4. خرداد ۱۴۰۵ (ژوئن): «تفاهم‌نامه اسلام‌آباد» با میانجی‌گری پاکستان و قطر؛ بازگشایی هرمز، رفع محاصره و ۶۰ روز مذاکره.
5. تیر ۱۴۰۵ (ژوئیه): ایران اعلام می‌کند پس از از سرگیری حملات و محاصره آمریکا، به بخش‌هایی از تفاهم‌نامه پایبند نیست.
6. ۲ شهریور ۱۴۰۵ (۲۴ اوت): اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، «عملیات طرد اقتصادی» را با گسترش تحریم به کشتیرانی، طلا، هوانوردی و دارایی دیجیتال آغاز می‌کند.
7. ۱۱ مهر ۱۴۰۵ (۳ اکتبر): وزارت بازرگانی پاکستان معافیت فرم الکترونیکی واردات (EIF) را برای واردات از ایران تمدید می‌کند.
8. ۲۴ مهر (۱۶ اکتبر): وزارت بازرگانی همان دستور ۳ اکتبر را لغو می‌کند (تریبیون)؛ همان روز دست‌کم ۲۰ پلیس در مستونگ ربوده می‌شوند (عرب‌نیوز).
9. ۲۵ مهر (۱۷ اکتبر): بسته شدن گذرگاه‌ها برای تجارت.
10. ۲۹ مهر (۲۱ اکتبر): مارکو روبیو می‌گوید توافق با ایران «بسیار دشوار» است و فشار اقتصادی ادامه می‌یابد؛ عراقچی می‌گوید هرمز تا پذیرش شرایط ایران بسته می‌ماند (لایو‌بلاگ الجزیره).

نکته تایم‌لاین این است که فاصله میان لغو معافیت وارداتی (جمعه) و بسته شدن دروازه مهاجرتی (شنبه) یک روز بود، و این معافیت فقط دو هفته پیش از آن تمدید شده بود. چنین چرخش سریعی معمولاً نشانه تصمیمی است که بیرون از منطق روزمره گمرکی گرفته شده، هرچند اثبات رسمی آن در دست نیست.

آنچه می‌دانیم و آنچه نمی‌دانیم

منبع اولیه این ماجرا اعلام مقام‌های محلی و دستور وزارت بازرگانی پاکستان است. ما متن رسمی دستور یا بیانیه را مستقیم نخواندیم؛ آنچه می‌آید از گزارش الجزیره، تریبیون اکسپرس، عرب‌نیوز و به نقل از دان است و باید به‌عنوان روایت ثانویه خوانده شود.

بختیار اسماعیل، معاون فرماندار چاغی، گفت تجارت «به دلایل امنیتی» و برای بهبود مدیریت مرز و مقابله با تروریسم متوقف شده و با برقراری «اقدامات مؤثر» بازگشایی می‌شود. شاهد رند، مشاور دولت بلوچستان، از مقابله با قاچاق و تقویت نظام مرزی گفت و افزود مرز «احتمالاً به‌زودی» باز می‌شود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، موضوع را «برخی مسائل فنی» و «اقدام احتیاطی» توصیف کرد و گفت مقام‌های دو کشور در حال رایزنی‌اند. دولت فدرال پاکستان، تا آنچه در منابع خوانده‌ایم، موضع علنی نداده است.

ما نمی‌دانیم چه «اقدام مؤثری» شرط بازگشایی است، آیا لغو معافیت EIF بخشی از همان تصمیم است یا جداست، و آیا تصمیم از اسلام‌آباد صادر شده یا محلی بوده است. تریبیون می‌نویسد دلیل دقیق اعلام نشده و منابع آن از دستور مقام‌های ارشد در اسلام‌آباد می‌گویند. هرگونه ادعای قطعی درباره انگیزه، فعلاً ادعا است، نه واقعیت احراز‌شده. گزارشی از بازگشایی تجارت، تا لحظه نگارش، پیدا نکردیم.

تفاوت ارقام

الجزیره از حدود ۲ هزار «کامیون» در دو سوی مرز می‌نویسد؛ عرب‌نیوز از «بیش از ۲ هزار کانتینر» در گبد (به نقل از ایوب میریانی، رئیس سابق اتاق کویته). تریبیون از «صدها» کامیون در تفتان گفته و ارقام کلی نداده است. این‌ها اندازه‌گیری‌های یک منبع واحد نیستند و جمع‌پذیر نیستند.

نمودار ۱. ترازوی تجارت رسمی به سود ایران است؛ بستن مرز بیشتر صادرات ایران (از جمله گاز مایع) را قطع می‌کند تا صادرات پاکستان را. رقم ۲٫۸ میلیارد تقریبی است و تجارت غیررسمی را نمی‌شمارد.

پیشینه: مرزی که همیشه دو کارکرد داشته

مرز ایران و پاکستان هم دروازه تجارت است و هم خط گسل امنیتی. الجزیره یادآوری می‌کند که در دسامبر ۲۰۲۳ حمله جیش‌العدل به ۱۱ پلیس ایرانی جان باخت، در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۴ ایران پنجگور را با موشک و پهپاد زد و پاکستان گفت دو کودک کشته شدند، و دو روز بعد پاکستان اهدافی را در سیستان و بلوچستان زد و دست‌کم ۹ نفر کشته شدند. پس از آن دیپلماسی تنش را فرو نشاند و دو کشور درباره گسترش همکاری امنیتی توافق کردند. این سابقه نشان می‌دهد مسئله مرزی می‌تواند به‌سرعت از سطح اداری به سطح نظامی برسد و همین‌طور سریع‌تر هم مهار شود.

در یک سال گذشته کارکرد اقتصادی مرز مهم‌تر شده است. با محاصره بنادر جنوبی ایران توسط آمریکا، مسیرهای زمینی از جمله تفتان و گبد برای ایران اهمیت بیشتری یافتند، و دستور ۲۵ آوریل پاکستان برای ترانزیت کالای ثالث در عمل این مسیرها را رسمی کرد. در اوت، دهمین نشست کمیته مشترک تجاری دو کشور با حضور هیئتی به ریاست محمد اتابک، وزیر صنعت و تجارت ایران برگزار شد (به نقل از دان). یعنی تا ماه‌ها پیش، سیاست رسمی اسلام‌آباد گسترش تجارت بود، و تغییر جهت اخیر باید با چیزی جز منطق تجاری توضیح داده شود: یا تحول امنیتی، یا فشار خارجی، یا هر دو.

چهار لایه توضیح

ناامنی مرزی

ایران گروه جیش‌العدل را متهم می‌کند که از خاک پاکستان فعالیت می‌کند؛ اسلام‌آباد حضور سازمان‌یافته آن را رد می‌کند (الجزیره). در ایران، ۱۷ مهر (۹ اکتبر) نصرت افتخاری، مقام ارشد پلیس استان، در انفجار کنار جاده‌ای نزدیک زاهدان کشته شد و ۲۲ مهر (۱۴ اکتبر) فرمانده یگان بانوان بسیج در مهرستان هدف تیراندازی قرار گرفت. بخشی از این حملات را جیش‌العدل برعهده گرفته است. این‌ها ادعای طرف‌های درگیرند؛ پیوند مستقیم آن‌ها با تصمیم مرزی اثبات نشده، و حیران‌نیا هم از پیوند مستقیم‌دادن حملات به پاکستان برحذر داشته است.

در سمت پاکستان، بلوچستان ۴۴ درصد خاک کشور و نزدیک ۱۵ میلیون نفر جمعیت (سرشماری ۲۰۲۳) دارد و فقیرترین استان است. PICSS در سپتامبر ۲۲۵ حمله در کل کشور شمرده، بیشترین رقم ماهانه در ۱۲ سال. ربایش ۲۰ پلیس در مستونگ، ربایش کمیسر بخش رخشان و چهار مسافر (از جمله یک مأمور گمرک) در چاغی همه در همین بازه رخ داده‌اند و هیچ گروهی مسئولیت دو ربایش اول را برعهده نگرفته است (عرب‌نیوز). منطق امنیتی اسلام‌آباد پس زمینه واقعی دارد؛ پرسش این است که چرا پاسخ آن بستن تجارت با ایران است و نه افزایش کنترل.

نمودار ۲. جهش ماهانه از ۶ به ۶۲ نشان می‌دهد چرا اسلام‌آباد روایت امنیتی را جدی می‌گیرد؛ داده‌ای برای ماه‌های بعد از ژوئیه در منابع ما نبود.

نگاه تهران، نگاه اسلام‌آباد، نگاه واشنگتن

تهران: زبان رسمی ایران محتاطانه است. بقایی از «مسائل فنی» و «رایزنی» گفت و تنش را بالا نبرد. جواد حیران‌نیا، پژوهشگر ایرانی مطالعات خلیج فارس، گفت عبارت تهران می‌تواند به گمرک، اسناد تجاری، تراکنش مالی یا کنترل امنیتی اشاره کند و هشدار داد اگر بسته‌ماندن طولانی شود، تهران ممکن است نقش میانجی اسلام‌آباد را بازنگری کند. تحلیلگر تهرانی جبلی هم خواسته پاکستان به تعهد خود برای جلوگیری از فعالیت گروه‌های ضدایرانی در مناطق مرزی عمل کند. یعنی در گفتار علنی، ایران هم «امنیت» را مطرح می‌کند و هم به‌طور ضمنی از پاکستان توقع دارد.

اسلام‌آباد: دو روایت محلی هم‌راستا ولی نه یکسان است. معاون فرماندار چاغی بر مقابله با تروریسم و «اقدامات مؤثر» تأکید می‌کند، دولت بلوچستان بر قاچاق و «بازگشایی به‌زودی». دولت فدرال ساکت است. این سکوت خودش اطلاعات دارد: اگر تصمیم صرفاً محلی بود، انتظار می‌رفت اسلام‌آباد آن را تعدیل یا توضیح دهد؛ اگر تصمیم فدرال بود، سکوت می‌تواند ابزار حفظ ابهام در برابر هر دو طرف باشد. این برداشت تحلیلی رونما است، نه گزارش منبع.

واشنگتن: در منابعی که خواندیم موضع مستقیم آمریکا درباره این مرز نبود. چارچوب کلی اما روشن است: روبیو در ۲۱ اکتبر گفت فشار اقتصادی ادامه دارد تا ایران حمله به کشتیرانی تجاری در هرمز را متوقف کند، و برنامه «عملیات طرد اقتصادی» در اوت پیش‌تر دایره تحریم را وسیع کرده بود. پس فرضیه تحریمی با رفتار عمومی آمریکا سازگار است، اما بدون گزارش مستقیم از فشار بر پاکستان، همچنان فرضیه است.

اثر بر انرژی و معیشت

ملموس‌ترین اثر در بازار گاز مایع پاکستان است. به نقل از دان، بیش از ۴ هزار تن در روز از گبد-ریمدک وارد می‌شود و منابع بخش انرژی هشدار داده‌اند کاهش عرضه می‌تواند قیمت بازار آزاد را بالا ببرد؛ افزایشی هنوز تأیید نشده است. مواد غذایی فاسدشدنی از پنجاب و سند به ایران هم در معرض خسارت‌اند، چون به گفته یک ترخیص‌کار گمرکی، تجار پیشاپیش پول شریک ایرانی را پرداخته‌اند. در سمت ایران، اگرچه رقم دقیق صادرات از این مسیر را نداریم، ترازوی رسمی سال ۲۰۲۳-۲۴ نشان می‌دهد صادرکنندگان ایرانی بیشترین ضرر را می‌بینند. برای مردم دو سوی مرز در بلوچستان، که معیشت‌شان به تردد وابسته است، هزینه توقف سنگین‌تر از آمارهای رسمی است، هرچند آمار مستقلی در دست نیست و عبور مسافر در گبد-ریمدک، به گفته خبرگزاری وانا، ادامه دارد.

برنده و بازنده

راهکارها و شاخص‌های رصد

ضدتحلیل

ممکن است تصمیم صرفاً محلی و کوتاه‌مدت باشد: پس از ربایش ۲۰ پلیس و کمیسر رخشان، دولت بلوچستان مرز را تا بازنگری کنترل‌ها بسته و مقام‌ها هم از «به‌زودی» حرف زده‌اند. در این خوانش، پیوند با تحریم «همبستگی کاذب» است و هیچ سیگنال ژئوپلیتیک عمدی وجود ندارد. شاهد علیه این خوانش لغو معافیت EIF در سطح وزارت بازرگانی و کنار هم قرار گرفتن زمان با فشار مالی آمریکا است.

تز اصلاح‌شده: بستن مرز احتمالاً ترکیبی از انگیزه امنیتی محلی و احتیاط تحریمی فدرال است؛ وزن نسبی این دو را با داده فعلی نمی‌توان تعیین کرد، اما نتیجه عملی یکسان است: تجارت زمینی ایران زیر فشار و جایگاه میانجی پاکستان زیر آزمون.

سناریوها

نشانه‌های مشترک برای هر سه سناریو سه چیزند: متن رسمی هر دستور تازه وزارت بازرگانی پاکستان درباره EIF، تعداد کامیون‌ها و کانتینرهای مانده در تفتان و گبد، و لحن وزارت خارجه ایران نسبت به پاکستان در نشست‌های خبری بعدی. هر کدام از این سه بدون نیاز به منبع محرمانه قابل پیگیری است.

جمع‌بندی

بازارزیابی تز: شواهد، تز را تا حدی تأیید می‌کنند: بسته شدن همزمان با لغو معافیت وارداتی و تشدید تحریم‌ها، فقط با «مسائل فنی» توضیح داده نمی‌شود؛ اما دلیل رسمی امنیتی هم معتبر است و تفکیک قطعی ممکن نیست. محدودیت‌ها: متن رسمی دستور و بیانیه‌ها را مستقیم نخواندیم؛ ارقام کامیون و کانتینر ناهمخوان‌اند؛ تجارت غیررسمی حساب نشده؛ موضع رسمی دولت فدرال پاکستان و آمریکا در منابع ما نبود؛ و زمان بازگشایی مشخص نیست.