پیش‌نویس ادعایی مذاکرات ایران و آمریکا؛ ابهام‌های بازگشایی هرمز و نشست دوحه | تحلیل ۳۶۰

پیش‌نویس دقیقاً چه می‌گوید و منبعش کیست

العربیه انگلیش مدعی است نکات کلیدی پیش‌نویس را به‌طور انحصاری به دست آورده است. خبرگزاری ANI، که این گزارش را بازتاب داده، آن را با مکان‌نگاری تهران آورده و نسخه‌ی منتشرشده در سایت تریبیون هند صراحتاً نوشته مسئولیت درستی محتوا با خود نیست. این دو نکته‌ی ساده، یعنی «ادعای انحصاری» و «بازتاب دست‌دوم»، فاصله‌ی متن را با یک سند دیپلماتیک واقعی نشان می‌دهد. بر اساس همین گزارش، متن پیشنهادی شش محور دارد:

1. ۱اورانیوم بسیار غنی‌شده‌ی ایران به کشوری توافق‌شده منتقل شود یا سطح غنی‌سازی کاهش یابد.
2. ۲تنگه هرمز ظرف هفت روز پس از تفاهم اولیه به روی ترددهای بین‌المللی باز شود.
3. ۳مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا در دوحه برگزار شود، نه استانبول.
4. ۴گام‌های ایران در برنامه‌ی هسته‌ای و امنیت دریایی، با گام‌های متقابل آمریکا برای کاهش تحریم‌ها، محاصره و محدودیت‌های اقتصادی همراه شود.
5. ۵پیش از هر مرحله، سازوکاری مستقل رعایت تعهدها را بسنجد.
6. ۶سازوکار حل اختلاف با میانجی‌ها و ضامن‌ها برای تأخیر یا نقض تعهد پیش‌بینی شود؛ چین می‌تواند ضامن باشد.

نکته‌ی مهم این است که این فهرست سند رسمی نیست. در گزارش ANI نویسنده یا مرجع رسمی پیش‌نویس مشخص نشده و در منابعی که خوانده شد، تأیید رسمی از تهران، واشنگتن یا دوحه درباره‌ی متن آن دیده نشد. حتی اگر متن اصیل باشد، «نکات کلیدی» یک پیش‌نویس مقدماتی با متن نهایی تفاوت دارد: عبارت‌ها، ترتیب گام‌ها و به‌ویژه تعریف «تفاهم اولیه» هنوز معلوم نیست.

چند چیز در همین شش محور بیشتر از بقیه توجه را جلب می‌کند. نخست، ساختار «گام در برابر گام»: هر اقدام ایران در حوزه‌ی هسته‌ای و دریایی باید با اقدام متقابل آمریکا در حوزه‌ی تحریم و محاصره جفت شود. دوم، نقش داور مستقل پیش از هر مرحله: یعنی هیچ مرحله‌ای صرفاً بر اساس ادعای یک طرف آغاز نمی‌شود. سوم، ضامن‌ها؛ اینکه چین به‌عنوان ضامن احتمالی نام برده شده نشان می‌دهد نویسنده‌ی متن به دنبال بازیگری است که هم تهران و هم واشنگتن مجبور باشند با او حساب کنند. چهارم، سازوکار حل اختلاف که صریحاً برای «جلوگیری از تشدید دوباره‌ی نظامی» طراحی شده است.

در مقابل، چند چیز در متن گزارش‌شده غایب است. پیش‌نویس نمی‌گوید کدام کشور اورانیوم را می‌پذیرد، جدول زمانی کاهش تحریم‌ها چیست، «محاصره» دقیقاً در چه مرحله‌ای برداشته می‌شود و اگر تفاهم اولیه حاصل نشود چه اتفاقی می‌افتد. همین غیبت‌ها باعث می‌شود قاب «توافق نزدیک است» را نتوان از روی این متن ساخت.

«گفت‌وگو هست. می‌خواهند حرف بزنند. مدام حرف می‌زنند.»

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، در دفتر بیضی، ۸ آبان

وضعیت تأیید ادعاهای اصلی این گزارش

از جنگ تا پیش‌نویس: مسیر مذاکرات در هشت ماه

برای فهمیدن وزن این پیش‌نویس باید به مسیری نگاه کرد که به آن رسیده است. به گزارش الجزیره و نشریه‌ی ایندیا «د ویک»، جنگ از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، وقتی آمریکا و اسرائیل حمله‌ی مشترکی به ایران انجام دادند. «د ویک» می‌نویسد در این حمله رهبر ایران کشته شد. از آن زمان تنگه هرمز، که در شرایط عادی حدود یک‌پنجم نفت و گاز جهان از آن می‌گذرد، به گفته‌ی الجزیره بیش از هفت ماه عمدتاً بسته یا مختل بوده است؛ الجزیره این وضع را از بدترین اختلال‌های دریایی در دهه‌های اخیر می‌نامد.

میان‌جی‌گری از همان ابتدا چند سر داشت. قطر و پاکستان، به گفته‌ی سخنگوی وزارت خارجه‌ی قطر، دو میانجی اصلی‌اند و دیگر بازیگران منطقه هم کنارشان کار می‌کنند. بر اساس گزارش زنده‌ی گالف‌نیوز، در خرداد دو طرف پس از جنگی حدوداً چهارماهه یادداشت تفاهمی امضا کردند، اما همین تفاهم هم پایدار نماند. در ۸ تیر (۲۹ ژوئن) ترامپ در پیام خود نوشت ایران درخواست نشست در دوحه داده است. وزارت خارجه‌ی ایران گفت هیچ نشست مذاکره‌ای با آمریکا «در هیچ سطحی» در کار نیست و هیئت کارشناسی ایران فقط برای اجرای یادداشت تفاهم به دوحه می‌رود. سخنگوی قطر نیز گفت جرد کوشنر و استیو ویتکاف در دوحه‌اند اما «برای مذاکره با ایرانی‌ها» نیامده‌اند. قالیباف هم گفت تهران تا اجرای چند بند مشخص از یادداشت تفاهم، وارد مذاکره درباره‌ی توافق نهایی نمی‌شود.

این سابقه نکته‌ای را روشن می‌کند: پیشنهاد دوحه در پیش‌نویس تازه از هیچ بنیان نوظهوری نیامده است. دوحه هم میزبان نشست‌های کارشناسی بوده و هم محل رفت‌وآمد فرستادگان آمریکایی. تغییر احتمالی، در این پیش‌نویس، جابه‌جایی از استانبول به دوحه و تبدیل مذاکره‌ی غیرمستقیم به «مذاکره‌ی مستقیم» است.

در ۳ شهریور (۲۵ اوت) سخنگوی وزارت خارجه‌ی قطر گفت مقام‌های این کشور «هر روز» با طرف‌ها تماس دارند و مذاکره را «تنها راه خروج از بحران» خواند. او همچنین پیشنهاد جداگانه‌ی ایران برای عبور امن صادرات انرژی قطر از هرمز را نپذیرفت و گفت این مسئله‌ی منطقه‌ای است و راه‌حل منطقه‌ای می‌خواهد. یک روز پیش از آن، فیلدمارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به تهران رفته بود؛ سفری که با گسترش تحریم‌های آمریکا هم‌زمان شد.

سپس، در روزهای پایانی شهریور، وزیر خارجه‌ی ایران، عباس عراقچی، از «طرح هفت‌روزه» خبر داد: بازگشایی هرمز، توقف خصومت در همه‌ی جبهه‌ها از جمله لبنان، و آغاز گفت‌وگو درباره‌ی برنامه‌ی هسته‌ای. در عوض ایران انتظار دارد آمریکا محاصره‌ی بنادر را بردارد، دارایی‌های بلوکه‌شده را آزاد کند و معافیت نفتی بدهد. عراقچی به خبرنگاران در سازمان ملل گفت:

«اگر طرف آمریکایی برای رسیدن به توافق و بازگشایی تنگه هرمز جدی باشد، همه‌چیز اکنون آماده است.»

عباس عراقچی، وزیر خارجه‌ی ایران، در سازمان ملل؛ ترجمه‌ی رونما از گزارش «د ویک»

«د ویک» به نقل از وال‌استریت‌ژورنال نوشت ترامپ این طرح را رد کرده، اما خودش اشاره می‌کند واشنگتن رسماً پاسخ نداده است. همان گزارش می‌گوید ترامپ به دستیارانش گفته از نظر او از سرگیری بمباران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای محتمل است. یک مقام آمریکایی به رویترز از گفت‌وگوهای «مثبت و سازنده» از طریق میانجی‌ها خبر داد. این دو خبر، یکی تهدیدآمیز و یکی امیدبخش، با فاصله‌ی چند روز منتشر شد و الگوی کل این ماه‌ها را نشان می‌دهد.

در ۱۲ مهر قالیباف، مذاکره‌کننده‌ی ارشد ایران و رئیس مجلس، گفت تنگه تا برآورده شدن «هفت شرط بر پایه‌ی یادداشت اسلام‌آباد» باز نمی‌شود. الجزیره نه این یادداشت را توضیح می‌دهد و نه هفت شرط را فهرست می‌کند، پس نمی‌توان گفت شرط‌های او با پیش‌نویس تازه چقدر فاصله دارند. تنها چیزی که روشن است این است که او گفت دوران وقت‌تلف‌کردن و تحمیل خواسته‌ی یک‌جانبه تمام شده است.

«هفت روز» عددی که پیش‌تر هم شنیده شده بود

۱۲ مهر، مذاکره‌کننده‌ی ارشد ایران و رئیس مجلس گفته بود تنگه هرمز باز نمی‌شود تا آمریکا «طرح هفت‌روزه‌ی» تهران برای بازگشایی را بپذیرد. بر اساس همان گزارش، ترامپ چند روز پیش‌تر پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه را رد کرده بود.

مهلت هفت‌روزه‌ی پیش‌نویس تازه از نظر طول با آن طرح هم‌خوان است. اما هیچ‌کدام از منابع خوانده‌شده نگفته‌اند این دو به هم مرتبط‌اند، پس این فقط یک هم‌پوشانی است، نه نشانه‌ی منشأ مشترک. تفاوت‌ها هم کم نیست. طرح ایران، بر اساس آنچه عراقچی گفت، دامنه‌ی خصومت را فراتر از هرمز و تا لبنان می‌برد و رفع محاصره، آزادسازی دارایی و معافیت نفتی را صریحاً می‌خواهد. پیش‌نویس گزارش‌شده زبانی کلی‌تر درباره‌ی «گام‌های متقابل» دارد و در عوض بر راستی‌آزمایی مستقل و ضامن تأکید می‌کند. اگر این متن اصیل باشد، می‌توان آن را تلاش برای ترجمه‌ی طرح هفت‌روزه به قالبی دانست که واشنگتن بتواند بپذیرد؛ اما این فقط یک فرضیه است و هیچ منبعی آن را تأیید نکرده.

خط زمانی رویدادهای این مطلب

اورانیوم ۶۰ درصد: چه چیزی روی میز است

اگر یک گره بتواند کل این ساختار را نگه دارد یا فرو بریزد، همین گره است. به گفته‌ی الجزیره، تصور می‌شود ایران حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد داشته باشد. غنای لازم برای سلاح ۹۰ درصد است و کارشناسان ۶۰ درصد را نقطه‌ای می‌دانند که رسیدن به ۹۰ بسیار سریع‌تر می‌شود. رافائل گروسی، رئیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، اوایل مارس گفت اگر این ذخیره تا ۹۰ درصد غنی شود، در نظریه برای بیش از ده کلاهک کافی است. تقریباً همه‌ی آن به شکل گاز هگزافلوراید در مخزن‌هایی به اندازه‌ی کپسول غواصی نگهداری می‌شود و بخش بزرگی از آن زیر آوار سایت‌هایی دانسته می‌شود که در جنگ ۱۲‌روزه‌ی ۲۰۲۵ بمباران شدند: فردو، نطنز و اصفهان.

پشت این عدد سابقه‌ای قرار دارد. برجام غنای ایران را ۳٫۶۷ درصد محدود کرده بود. آمریکا در ۲۰۱۸ از آن خارج شد و تحریم‌ها را برگرداند. پس از حمله‌ای در ۲۰۲۱ به نطنز، که تهران آن را به اسرائیل نسبت داد، ایران غنی‌سازی نزدیک به ۶۰ درصد را آغاز کرد. تهران می‌گوید برنامه‌اش غیرنظامی است؛ آمریکا، اسرائیل و دیگر کشورهای غربی می‌گویند به دنبال توان ساخت سلاح است.

موضع‌ها در طول جنگ ثابت نبوده‌اند. الجزیره گزارش می‌دهد که در نشست غیررسمی ژنو در ۲۶ فوریه، دو روز پیش از حمله، ایران ظاهراً پیشنهاد کرده بود ذخیره را به‌صورت بازگشت‌ناپذیر تا ۳٫۶۷ درصد رقیق کند. در اردیبهشت، به نقل از یک منبع ایرانی بی‌نام، گزارش شد ایران آماده‌ی رقیق‌سازی به ۳٫۷ و ۲۰ درصد است اما انتقال به خارج را نمی‌پذیرد و آمریکا هم دسترسی به ماده و توقف ۲۰‌ساله‌ی غنی‌سازی خواسته است. رویترز به نقل از دو منبع ایرانی، که الجزیره آن را بازتاب داده، نوشت مجتبی خامنه‌ای دستور داده اورانیوم نباید از ایران خارج شود. ترامپ به‌نوبه‌ی خود گفته آمریکا اجازه نمی‌دهد ایران ذخیره را نگه دارد و آن را «احتمالاً نابود» می‌کند.

انتقال فیزیکی هم ساده نیست. هگزافلوراید اورانیوم اگر نشت کند ترکیب‌های سمی و خورنده می‌سازد. آژانس برای حمل، استوانه‌های فولادی استاندارد «تایپ ۳۰ بی» را مشخص می‌کند و اندازه‌ی استوانه‌ها عمداً کوچک می‌ماند تا خطر واکنش زنجیره‌ای نباشد. محمد سهیمی، استاد دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، می‌گوید انتقال می‌تواند ایمن باشد و محتمل‌ترین سناریو رقیق‌سازی تا حدود سه تا چهار درصد زیر نظر آژانس است. تجربه‌ی «پروژه‌ی یاقوت کبود» در ۱۹۹۴ هم نشان می‌دهد زمان لازم کم نیست: آمریکا حدود ۶۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای نظامی را از قزاقستان به آمریکا برد و فقط جابه‌جایی ماده از کارخانه تا فرودگاه چهار هفته، با شیفت‌های ۱۲ ساعته و شش روز در هفته، طول کشید. هنوز معلوم نیست ذخیره‌ی ایران، که بخشی از آن زیر آوار است، در چه شرایطی قابل بیرون‌آوردن است.

ساعت انتخابات: چرا ۱۲ آبان مهم است

هر تحلیل این پیش‌نویس باید با تقویم آمریکا خوانده شود. به نوشته‌ی یورونیوز، اکسیوس گزارش داده آمریکا و اسرائیل گزینه‌هایی برای حمله‌ی گسترده به ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای ۳ نوامبر، یعنی ۱۲ آبان، بررسی می‌کنند. همان یورونیوز می‌گوید اکسیوس از اختلاف میانجی‌ها بر سر شرط‌های رسمی شدن مذاکرات هم نوشته است. دو دیپلمات هم به آسوشیتدپرس گفته‌اند واشنگتن متحدان منطقه‌ای را از احتمال حمله‌ی تازه و پاسخ ایران آگاه کرده، هرچند ترامپ هنوز تصمیم نهایی نگرفته است.

عراقچی پیش‌تر در سازمان ملل گفته بود بهتر است توافق پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا حاصل شود. این یعنی هر دو طرف تقویم را می‌شناسند، اما از آن نتیجه‌های متفاوت می‌گیرند. این برداشت رونما از تقویم است، نه گفته‌ی منبع‌ها: برای تهران پیش از انتخابات فرصتی است که هنوز اهرم دارد، و برای واشنگتن، به گزارش‌ها، پس از انتخابات هزینه‌ی سیاسی داخلی حمله کمتر می‌شود. ترامپ جمعه به یک رادیوی کانزاس سیتی گفت جنگ «به‌زودی» تمام می‌شود، بی‌آنکه بگوید با دیپلماسی یا نظامی. این جمله، به‌خودی‌خود، هیچ راه را نمی‌بندد.

جمع‌بندی

آنچه روشن است: میانجی‌گری فعال است، هیئت قطری در تهران بوده، نامه‌ی ونس دست‌به‌دست شده و حادثه‌های دریایی ادامه دارد. آنچه روشن نیست: اصالت و نویسنده‌ی پیش‌نویس، پاسخ تهران به نامه و هویت نفتکش‌های آسیب‌دیده. این دو فهرست به هم نزدیک‌اند، اما هنوز یک تصویر واحد نمی‌سازند.

سه نشانه ارزش پیگیری دارد: تأیید یا تکذیب رسمی متن پیش‌نویس، اعلام پاسخ ایران به نامه‌ی ونس، و اینکه آیا برای دوحه زمان مشخصی تعیین می‌شود. افزون بر این‌ها، ۱۲ آبان خط زمانی را دو نیم می‌کند: تا آن روز فشار برای توافق وجود دارد و پس از آن، به گزارش اکسیوس و وال‌استریت‌ژورنال، گزینه‌ی حمله جدی‌تر می‌شود. تا آن زمان، مهلت هفت‌روزه فقط یک پیشنهاد گزارش‌شده است، نه تعهدی که طرفین پذیرفته باشند.

یک نکته‌ی روش‌شناختی هم باید گفت. درصدهای این تحلیل، که برای هر زاویه آمده، ارزیابی تحریریه‌ی رونما هستند، نه محاسبه‌ی آماری و نه پیش‌بینی منبع‌ها. آن‌ها نشان می‌دهند هر زاویه‌ی ماجرا چقدر به رسیدن به یک تفاهم اولیه کمک می‌کند یا مانع آن است. مجموع‌شان یک عدد واحد برای «شانس توافق» نیست.