بورس تهران زیر ۸ میلیون: رالی دوبرابری پس از جنگ رشد واقعی بود یا سایه سقوط ریال؟

شاخص کل بورس تهران صبح شنبه ۹ آبان ۱۴۰۵ (۳۱ اکتبر ۲۰۲۶) تا ساعت ۹:۵۰ حدود ۹۵ هزار و ۷۳۸ واحد افت کرد و به ۷ میلیون و ۸۷۱ هزار و ۸۱۲ واحد رسید. این ریزش در حالی است که همین شاخص پیش از تعطیلی ۸۰ روزه بازار در جنگ حدود ۳٫۷ میلیون واحد بود. پرسش اصلی این است: جهش دوبرابری پس از بازگشایی چقدر رشد واقعی بود و چقدر بازتاب سقوط ریال، و چرا اکنون با هر خبر جنگ و مذاکره می‌لرزد؟

مقدمه: سقوط ۹۵ هزار واحدی، پرسشی بزرگ‌تر

افت یک‌درصدی شاخص در بازاری که نوسان روزانه بیشتر سهم‌ها به سه درصد محدود است، به‌تنهایی رویداد بی‌سابقه‌ای نیست. اهمیت ریزش ۹ آبان در جایگاه آن است: این پنجمین جلسه منفی از هفت جلسه اخیر است و شاخص را از کانال ۸ میلیونی، که در مهر برای نخستین بار به آن رسیده بود، دورتر می‌کند. هم‌زمان، خبرهای سیاسی میان آتش نفتکش‌ها در تنگه هرمز، شروط تهران برای مذاکره و اظهارات واشنگتن درباره پایان یا ادامه جنگ نوسان می‌کند.

پرسش این تحلیل دوگانه است. نخست، رشد بیش از دوبرابری شاخص از ماه مه تا مهر از کجا آمد؟ دوم، اکنون که روند برگشته، این برگشت اصلاح عادی پس از رالی است یا نشانه آن‌که سرمایه‌گذاران ریسک جنگ را دوباره قیمت‌گذاری می‌کنند؟ پاسخ به این پرسش برای میلیون‌ها سهامدار خرد، که در تورم نزدیک ۹۰ درصدی دنبال پناهگاه می‌گردند، اهمیت عملی دارد.

تایم‌لاین: از تعطیلی جنگ تا ریزش زیر ۸ میلیون

این تایم‌لاین فقط تاریخ‌هایی را می‌آورد که در منابع خوانده‌شده صریح ذکر شده‌اند. ارقام روزهای آبان، جز مواردی که «پایانی» مشخص شده، تصویر صبحگاهی بازارند.

1. ژانویه ۲۰۲۶ (دی ۱۴۰۴)شاخص کل به رکورد حدود ۴ میلیون و ۴۸۱ هزار واحد رسید؛ الجزیره این اوج را «نزدیک ۴٫۵ میلیون» ثبت کرده است.
2. ۲۳ فوریه ۲۰۲۶ایران اینترنشنال خروج بیش از ۱۰۷٫۸ هزار میلیارد ریال پول حقیقی در ۲۴ جلسه را گزارش کرد؛ دلار آزاد در آن هفته‌ها حدود یک میلیون و ۶۳۰ هزار ریال بود.
3. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل، بازار سهام تعطیل شد؛ شاخص در آخرین تصویر پیش از تعطیلی نزدیک ۳٫۷ میلیون واحد بود.
4. ۱۹ و ۲۰ مه ۲۰۲۶ (۲۹ و ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵)بازگشایی کنترل‌شده پس از ۸۰ روز؛ ۴۲ نماد معادل حدود ۳۶ درصد ارزش بازار بسته ماندند و شاخص به بیش از ۳ میلیون و ۷۵۸ هزار واحد رسید.
5. ژوئن ۲۰۲۶به گزارش الجزیره، شاخص یک ماه پس از بازگشایی ۱۱۶ هزار واحد در یک جلسه بالا رفت و به ۵ میلیون و ۹۷ هزار واحد رسید.
6. ۱۴ مهر ۱۴۰۵ (۶ اکتبر)شاخص با رشد ۱۸۷ هزار واحدی در پایان معاملات به ۷ میلیون و ۹۷۷ هزار واحد، آستانه کانال ۸ میلیونی، رسید.
7. ۲۸ مهر ۱۴۰۵ (۲۰ اکتبر)شاخص از ۸ میلیون و ۲۷۲ هزار واحد گذشت؛ بالاترین سطح پایانی در داده‌های گردآوری‌شده این گزارش.
8. ۲ آبان ۱۴۰۵ (۲۴ اکتبر)افت حدود ۱۲۹ هزار واحدی؛ گزارش‌ها علت را نگرانی از ازسرگیری درگیری ایران و آمریکا دانستند.
9. ۵ آبان ۱۴۰۵ (۲۷ اکتبر)شاخص حدود ۱۴۲ هزار واحد ریخت و پس از عبور مهرماه، دوباره به زیر ۸ میلیون واحد برگشت.
10. ۹ آبان ۱۴۰۵ (۳۱ اکتبر)افت ۹۵ هزار و ۷۳۸ واحدی تا ساعت ۹:۵۰، هم‌زمان با گزارش آتش‌گرفتن چند نفتکش در هرمز و هشدار تهران درباره پاسخ به هر حمله تازه.

داده‌ها و نمودارها

تصویر بلند: شاخص کل در ده ماه

نمودار زیر نقاط مستند شاخص را از اوج ژانویه تا امروز نشان می‌دهد. فاصله میله‌ها متناسب با زمان نیست و هر میله یک تاریخ گزارش‌شده است؛ رقم ۹ آبان تصویر ساعت ۹:۵۰ است، نه رقم پایانی.

هفت جلسه اخیر: تغییر روزانه شاخص

رقم‌های پایانی برخی روزها مستقیم گزارش نشده بود؛ رونما آن‌ها را از «سطح صبح منهای تغییر صبح» روز بعد بازسازی کرده و با تیترهای مستقل همان روزها تطبیق داده است: افت ۱۲۹ هزار واحدی ۲ آبان و ۱۴۲ هزار واحدی ۵ آبان در تیترهای وانانیوز و آفتاب‌نیوز هم آمده است.

تحلیل چندلایه: چه چیزی بازار را می‌راند؟

لایه اول: تورم و ریال، موتور اسمی رالی

در اقتصادی که تورم نقطه‌به‌نقطه شهریور آن طبق مرکز آمار ۸۹٫۸ درصد بود، سهام برای بسیاری نه سرمایه‌گذاری روی رشد، که پناهگاهی در برابر ریال است. شرکت‌های بزرگ بورسی، به‌ویژه صادرکنندگان پتروشیمی، فولاد و معدن، دارایی و درآمدی دارند که با دلار بالا می‌رود. وقتی دلار آزاد از حدود ۱۶۳ به ۲۷۲ هزار تومان می‌رسد، ارزش ریالی این دارایی‌ها هم بالا می‌رود، بی‌آن‌که تولید یا سود واقعی تغییر کرده باشد. جدول بالا نشان می‌دهد بخش بزرگی از رشد اسمی شاخص، حدود دو سوم به محاسبه لگاریتمی رونما، با همین سازوکار قابل توضیح است.

لایه دوم: ریسک جنگ و دیپلماسی

بازار تهران در ماه‌های اخیر با تیترهای سیاسی هم‌گام شده است. گزارش‌های افت ۲ آبان علت را نگرانی از ازسرگیری درگیری میان ایران و آمریکا دانستند. امروز هم سپاه از آتش‌گرفتن چند نفتکش در «مسیرهای غیرمجاز» هرمز خبر داد و عباس عراقچی درباره ضربه‌ای «تکان‌دهنده» در پاسخ به هر حمله تازه هشدار داد. دونالد ترامپ از سوی دیگر گفته جنگ «به‌زودی جمع می‌شود». این هم‌زمانی را نباید علیت قطعی خواند؛ اما الگوی خروج پول در روزهای پرتنش با فرضیه حساسیت به ریسک جنگ سازگار است.

لایه سوم: جریان پول حقیقی و نقدینگی خانوار

گزارش‌های بازار از خروج حدود ۲۰ هزار میلیارد تومان پول حقیقی در ۱۰ روز منتهی به ۴ آبان خبر داده‌اند؛ تنها در ۳ آبان دو هزار و ۲۲۹ میلیارد تومان خارج شد و در ۶ آبان ورود خالص فقط ۱۵ میلیارد تومان بود. در فوریه هم ایران اینترنشنال یک تحلیلگر بازار را نقل کرد که سرمایه‌گذاران در فضای جنگ «امنیت طلا و دارایی‌های دلاری» را به ابهام سهام ترجیح می‌دهند. خانوار تحت فشار تورم ممکن است برای هزینه‌های جاری هم سهام بفروشد؛ این فشار نقدینگی با ریسک سیاسی جمع می‌شود.

لایه چهارم: زخم‌های بنگاه‌ها و ساختار بازار

بازگشایی ماه مه با قیود ویژه همراه بود: ۴۲ نماد، معادل حدود ۳۶ درصد ارزش بازار، از جمله پتروشیمی‌های فجر و مبین و فولادهای خوزستان و مبارکه به دلیل آسیب جنگ بسته ماندند و دامنه نوسان سه درصدی حفظ شد. حجت‌الله صیدی، رئیس سازمان بورس، شرکت‌ها را به سه گروه آسیب مستقیم، آسیب از زنجیره تأمین و آسیب از فضای عمومی تقسیم کرده بود. محاصره دریایی بنادر جنوبی از ۱۳ آوریل هم صادرات را دشوار کرده است؛ پرسش این است که رشد ریالی سود این شرکت‌ها با کاهش حجم فروش چقدر خنثی می‌شود.

ذی‌نفعان و روایت‌ها

آثار اقتصادی و اجتماعی

ارزش بازار بورس تهران طبق گزارش صبح امروز بیش از ۲۲۸ هزار هزار میلیارد تومان است. افت ۱٫۲ درصدی در یک صبح یعنی کاهش اسمی بزرگی در ثروت کاغذی خانوارهایی که بخش مهمی از پس‌اندازشان در سهام یا صندوق‌های سهامی است. برای خانوارهای طبقه متوسط، که مسکن و دلار برایشان گران‌تر از دسترس شده، بورس یکی از معدود راه‌های در دسترس حفظ ارزش پول بوده است. ریزش‌های پیاپی این راه را پرنوسان‌تر و پرهزینه‌تر می‌کند.

از نظر کلان، بازار سهام مسیر تأمین سرمایه بنگاه‌هاست. وقتی شاخص با هر تیتر سیاسی بالا و پایین می‌رود، افزایش سرمایه و عرضه اولیه دشوارتر می‌شود، درست در زمانی که شرکت‌های آسیب‌دیده از جنگ به سرمایه برای بازسازی نیاز دارند. صندوق بین‌المللی پول پیش‌تر کسری مالی دولت و بیکاری را بالا پیش‌بینی کرده است؛ ترکیب رکود با بازار سرمایه پرنوسان، توان اقتصاد برای جذب پس‌انداز به سمت تولید را کمتر می‌کند.

گزینه‌ها و شاخص‌های رصد

ضدتحلیل: شاید فقط اصلاح طبیعی است

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل آن است که افت حدود ۴٫۸ درصدی پس از رشد بیش از ۱۲۰ درصدی از ماه مه، از نظر آماری کوچک است و هر بازاری پس از چنین رالی‌ای اصلاح می‌کند. در این خوانش، پیوند دادن ریزش به جنگ نوعی روایت‌سازی پس از واقعه است؛ چون همان بازار در ۴ و ۶ آبان در روزهای پرتیتر سیاسی رشد هم داشت. شاخص هم‌وزن نیز امروز افت کمتری (حدود ۰٫۳ درصد) از شاخص کل داشته که نشان می‌دهد فشار بیشتر روی چند نماد بزرگ متمرکز است، نه کل بازار.

این اعتراض جدی است و ما را وادار می‌کند تز را اصلاح کنیم. شواهد نشان نمی‌دهد که بازار «فرو می‌ریزد»؛ نشان می‌دهد پول حقیقی در دوره‌های تنش بیرون می‌رود و شاخص در کانال ۸ میلیونی تثبیت نشده است. داده‌ای که می‌تواند نتیجه را عوض کند، تفکیک صنعتی ریزش و تراز حقیقی-حقوقی روزانه از سامانه رسمی شرکت مدیریت فناوری بورس تهران است؛ این تحلیل به آن داده دسترسی مستقیم نداشت.

سناریوها و شاخص‌های آینده

شاخص‌های رصد هفته آینده: رقم پایانی ۹ آبان و تراز پول حقیقی، رفتار دلار آزاد در محدوده ۲۷۰ هزار تومان، خبرهای دور تازه مذاکرات ایران و آمریکا، وضعیت تردد در هرمز و انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا که برخی گزارش‌ها آن را با تصمیم‌های بعدی واشنگتن درباره ایران پیوند داده‌اند.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: رالی دوبرابری بورس تهران پس از جنگ بیشتر انعکاس سقوط ریال بود تا رشد واقعی شرکت‌ها، و همین ماهیت اسمی آن را به خبرهای جنگ و مذاکره حساس کرده است. ریزش ۹۵ هزار واحدی امروز ادامه روندی است که از ۲۸ مهر آغاز شده؛ هنوز به اندازه یک سقوط ساختاری نیست، اما نشان می‌دهد کانال ۸ میلیونی بدون کاهش ریسک سیاسی پشتوانه محکمی ندارد.