انتقال آب دریا به فلات مرکزی چقدر از بحران آب را حل می‌کند؟

آیا بارش و ذخیره بهتر سدها بحران را پایان داده است؟

مسئله این است که بهبود نسبت به سال گذشته با بازگشت به وضع عادی یکی نیست. ذخیره پنج سد تهران ۶۵ درصد از اول آبان ۱۴۰۴ بیشتر است، اما هنوز حدود ۳۴ درصد کمتر از میانگین بلندمدت است. بخش بزرگ این بهبود به امیرکبیر برمی‌گردد که از ۱۷ به ۱۲۳ میلیون مترمکعب رسیده؛ طالقان، بزرگ‌ترین مخزن مجموعه، فقط ۲ میلیون مترمکعب بیش از سال قبل دارد.

در سطح ملی هم تصویر دوگانه است. به گفته سخنگوی صنعت آب، میانگین بارش کشور ۲۳۹ میلی‌متر در برابر ۲۴۲ میلی‌متر بلندمدت و در رده نرمال است، ولی در استان‌هایی از جمله تهران، یزد، اصفهان و قم کم‌بارشی ۱۲ تا ۳۷ درصد است. میانگین کشوری می‌تواند کم‌آبی محلی را پنهان کند. سد طرق با ۳ درصد و دوستی با ۲ درصد پرشدگی نمونه‌های مشخص بودند.

در برابر این نگاه، روایت خوش‌بین می‌گوید ظرفیت خالی مخازن و پیش‌بینی ال‌نینو زمینه جبران را فراهم می‌کند. این روایت وقتی تقویت می‌شود که ورودی واقعی سدها در زمستان گزارش شود. گزارش‌های کارشناسی خارجی نیز به بعد دیگری اشاره می‌کنند: کاربن‌بریف نوشت ایران ششمین سال خشکسالی پیاپی را تجربه کرده و تحلیل شبکه نسبت‌دهی آب‌وهوا (WWA) خشکسالی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ را بدون گرمایش جهانی رویدادی یک‌بار در ۸۰ سال و در اقلیم ۲۰۲۳ رویدادی یک‌بار در ۵ سال برآورد کرده است. این یعنی «نرمال» آینده ممکن است با میانگین گذشته فرق کند.

محدودیت دانسته‌ها: داده ورودی روزانه سدها و بارش دقیق آبان منتشر نشده و میانگین بلندمدت هر سد بر دوره آماری متفاوتی تکیه دارد.

انتقال آب دریا چه سهمی از نیاز را و با چه هزینه‌ای تأمین می‌کند؟

مسئله این است که پروژه‌ای بزرگ لزوماً سهم بزرگی از مصرف را پوشش نمی‌دهد. فکت‌نامه با استناد به اظهارات مسئولان نوشت مصرف سالانه آب ایران حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب است؛ ۹۰ درصد کشاورزی، ۶ درصد شرب و بقیه صنعت. در بهترین حالت، پروژه انتقال تا پایان ۱۴۰۴ حدود ۲ میلیارد مترمکعب آب شیرین‌شده تزریق می‌کرد؛ یعنی ۲ درصد کل مصرف و حدود ۲۰ درصد مجموع شرب و صنعت. این رقم برآورد مبتنی بر برنامه است و عملکرد واقعی امروز در منابع بررسی‌شده نبود.

خط اول نمونه‌ای از مقیاس هزینه است: ۱۸۰ میلیون مترمکعب در سال، ۹۷۰ کیلومتر لوله، ۱۲ ایستگاه پمپاژ و سرمایه‌گذاری ۲۰ هزار میلیارد تومانی به نرخ آن زمان. ایرادهایی که فکت‌نامه فهرست کرده شامل مصرف انرژی بالا برای شیرین‌سازی و پمپاژ، پیامد زیست‌محیطی پساب نمک‌زدایی، تحریک تقاضا در مناطق کویری و بالا بودن بهای تمام‌شده هر مترمکعب است. قیمت تمام‌شده امروز هر مترمکعب در منابع بررسی‌شده اعلام نشده بود.

استدلال موافقان این است که صنایع معدنی و فولادی در فلات مرکزی بدون آب تازه نمی‌توانند ظرفیت خود را حفظ کنند و تأمین آنها از منابع شرب و کشاورزی را کم می‌کند. این استدلال قابل‌دفاع است؛ به شرط آنکه هزینه را خود صنایع بپردازند و آب شرب مردم هزینه یارانه‌ای نشود. عارف نیز از شرکت‌های بزرگ خواسته بخشی از مسئولیت اجتماعی خود را صرف همین کار کنند. اما هرچه فشار مالی دولت بیشتر باشد، ظرفیت تأمین منابع عمومی کمتر است؛ نگاه کنید به تحلیل رونما از آرامش شکننده دلار، تورم و بودجه ۱۴۰۵.

چرا «نتیجه رضایت‌بخش نیست» به مهلت ۱۰روزه رسید؟

مسئله این است که تعهد دولتی و منافع صنعتی در این پروژه درهم‌تنیده است. عارف گفت مهم نیست کدام دولت تعهد داده و دولت باید مجوزهای لازم را بگیرد؛ همچنین گفت طرح‌ها در استان‌های مختلف سیاسی شده‌اند و باید از این تجربه درس گرفت. فکت‌نامه نیز یادآوری کرده که پروژه در دولت‌های روحانی و رئیسی حمایت می‌شد و سهامداران شرکت اصلی، شرکت‌های معدنی و فولادی هستند؛ نقش قرارگاه خاتم و سودمندی اقتصادی از دلایل مخالفت منتقدان بود.

مهلت ۱۰روزه سه دستگاه را وادار می‌کند پیشنهاد مشوق صنایع و تسریع خطوط را به دولت بدهند. این گام دستوری است و تضمین نمی‌کند منابع مالی تأمین شود. اگر مشوق از محل منابع عمومی باشد، ممکن است پرسش عدالت میان مصرف‌کنندگان شرب و صنایع مطرح شود؛ اگر از مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها باشد، سازوکار الزام آن روشن نیست. عارف همچنین به اشتباه جانمایی صنایع آب‌بر در چهار دهه گذشته اشاره کرد و نمونه‌اش را کارخانه‌ای فولادی دانست که حتی تأمین آب آشامیدنی در آن منطقه دشوار است. این نقد، ناخواسته، استدلال منتقدان درباره جابه‌جایی صنایع را تقویت می‌کند، هرچند او انتقال آب را همچنان لازم می‌داند.

گزارش رونما از سخنان عارف نشان می‌دهد درصد پیشرفت هر خط و منبع مالی مشخص اعلام نشده است. تا زمانی که ارقام پیشرفت و هزینه به‌صورت رسمی منتشر نشود، ارزیابی بیرونی عملکرد دولت ممکن نیست.

محدودیت دانسته‌ها: واکنش رسمی وزارت نیرو یا منتقدان محیط‌زیستی به سخنان تازه عارف تا زمان نگارش یافت نشد.

بازار آب و سقف برداشت چقدر می‌تواند افت آبخوان را متوقف کند؟

مسئله این است که بخش اصلی مصرف در جایی است که منابع تازه کمتر به آن می‌رسد. کاربن‌بریف می‌نویسد کشاورزی بیش از ۹۰ درصد مصرف آب ایران را دارد و ایران بین ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۹ حدود ۲۱۱ کیلومترمکعب آب زیرزمینی از دست داده است؛ دلیل اصلی، برداشت کنترل‌نشده برای کشاورزی. در تهران نیز CSIS برداشت سالانه غیرقابل‌جبران ۱۰۱ میلیون مترمکعب از آبخوان تهران را گزارش کرده است.

یزد نمونه‌ای از تلاش برای مدیریت همین طرف است. شرکت آب منطقه‌ای این استان در بهمن ۱۴۰۴ (مهر) اعلام کرد ۹۷ درصد چاه‌های کشاورزی و ۸۶ درصد چاه‌های صنعتی کنتور هوشمند دارند. صنایع با مصرف سالانه بیش از ۳۰۰ هزار مترمکعب موظف به جایگزینی بخشی از آب متعارف با پساب یا آب دریا هستند؛ ۳۰ منبع با حدود ۱۵ میلیون مترمکعب مشمول شده و تا آن زمان ۳ میلیون مترمکعب قطع شده بود. بازار آب یزد هم در ۱۴۰۴ به ۱۴۴٬۴۲۰ مترمکعب مبادله رسید (مهر) و دست‌کم ۱۰ درصد آب صرفه‌جویی‌شده هر معامله برای آبخوان می‌ماند. جزئیات این بازار را اینجا بخوانید.

اما مقیاس مهم است. نسبت ۱۴۴ هزار مترمکعب به بیلان منفی ۲۴۰ میلیون مترمکعب حدود ۰٫۰۶ درصد است؛ یعنی بازار در شکل فعلی بیشتر یک آزمایش نهادی است تا اهرم اثرگذار بر آبخوان. خود مسئولان هم گفته‌اند موفقیت را باید با صرفه‌جویی واقعی و رعایت سقف برداشت سنجید و بازار جایگزین تعادل‌بخشی نیست. در برابر، سازوکار ثبت‌شده، کنتور و شفافیت زیرساختی است که اگر به سقف برداشت قابل‌اجرا وصل شود، می‌تواند در دشت‌های دیگر تکرار شود.

محدودیت دانسته‌ها: قیمت معاملات، سهم صنعت در رقم ۱۴۴ هزار مترمکعبی و اثر واقعی بر سطح آبخوان منتشر نشده است.

جنگ چه بر شکنندگی زیرساخت آب می‌افزاید؟

مسئله این است که آب، برق و انرژی به هم وابسته‌اند و انتقال آب دریا به هر دو نیاز دارد. کاربن‌بریف گزارش می‌دهد ایران ۷ مارس ۲۰۲۶ آمریکا را به حمله به یک آب‌شیرین‌کن در قشم متهم کرد و وزیر خارجه گفت آب ۳۰ روستا متأثر شده است؛ بحرین نیز اعلام کرد پهپاد ایرانی به یکی از آب‌شیرین‌کن‌هایش آسیب زده است. این‌ها ادعاهای طرفین‌اند و در منابع بررسی‌شده راستی‌آزمایی مستقل نشده‌اند. کارشناسان مورد اشاره کاربن‌بریف می‌گویند جنگ نظام آبی از پیش شکننده را ضعیف‌تر می‌کند.

ایران وابستگی کمتری به آب‌شیرین‌کن دارد: طبق نقل کاربن‌بریف از مقام شرکت آب کشور در ۲۰۲۲، حدود ۳ درصد آب آشامیدنی کشور از این منبع می‌آمد. بنابراین حمله به چند واحد، لزوماً شرب کل کشور را قطع نمی‌کند، اما برای پروژه‌ای که قرار است صنعت و شرب فلات مرکزی را به آب شیرین‌شده ساحلی وصل کند، تأمین برق پمپاژ و امنیت خطوط ۹۷۰ کیلومتری مسئله می‌شود. سخنگوی صنعت آب نیز گفت در شرایط حمله به زیرساخت سوخت و برق، سدهای برق‌آبی کمک کردند و امسال آبگیری سدهای برق‌آبی در اولویت بود؛ این یعنی تصمیم‌های آبی و برقی هم‌زمان گرفته می‌شود.

عارف در همان جلسه گفت وزارت نیرو در دو جنگ اخیر و بازسازی پس از آن عملکرد درخشانی داشته است؛ این ارزیابی مقام رسمی است و گزارش مستقل درباره میزان خسارت و ترمیم زیرساخت آب در منابع بررسی‌شده نبود. استدلال رقیب این است که تمرکز بر زیرساخت متمرکز و لوله‌های بلند در شرایط تهدید ریسک می‌افزاید و توزیع منابع و مصرف کمتر ایمن‌تر است.

محدودیت دانسته‌ها: میزان خسارت واقعی به زیرساخت آب و وضعیت برق ایستگاه‌های پمپاژ خطوط انتقال منتشر نشده است.