گزارش مجلس: توقف برخی کامیون‌ها در گذرگاه‌های مرزی تا ۴۰ روز گزارش شده است

عبدالجلال ایری، سخنگوی کمیسیون عمران مجلس، روز سه‌شنبه گزارشی از بررسی گذرگاه‌های مرزی و ترانزیتی ارائه کرد که بر اساس آن توقف ناوگان باری در برخی موارد به حدود ۴۰ روز رسیده است. او هزینه روزانه توقف یک کامیون را در نمونه‌هایی تا حدود ۱۰۰ دلار برآورد کرد.

آنچه تأیید شده و آنچه هنوز روشن نیست

این رقم‌ها گزارش کمیسیون از موارد مشاهده‌شده‌اند، نه میانگین رسمی همه مرزهای کشور. مکان دقیق هر مورد، روش نمونه‌گیری و مدت توقف معمول ناوگان در متن عمومی گزارش به‌طور کامل تفکیک نشده است. بنابراین نباید نتیجه گرفت هر کامیون در مرزهای ایران ۴۰ روز منتظر می‌ماند.

زمینه سیاسی و اهمیت موضوع

کامیون متوقف‌شده همچنان هزینه راننده، سوخت، تعمیر و فرصت ازدست‌رفته دارد. برای کالای فسادپذیر یا ناوگان یخچالی فشار می‌تواند بیشتر باشد. تأخیرهای طولانی بر قراردادهای تجاری و قابلیت پیش‌بینی زمان تحویل اثر می‌گذارند و ممکن است صادرکنندگان را به بررسی مسیرهای رقیب سوق دهند.

محدودیت‌های ارزیابی و پیامدها

ایری مشکل را فقط کمبود گیت یا فضای پارکینگ ندانسته و از تداخل مقررات، کنترل‌های موازی و ضعف هماهنگی دستگاه‌ها صحبت کرده است. راه‌حل کوتاه‌مدت، رفع گلوگاه فعلی است؛ در افق ساختاری، یکپارچه‌سازی رویه‌ها و مدیریت هوشمند ریسک اهمیت دارد.

آنچه باید در ادامه بررسی شود

مجلس خواستار بررسی و اقدام هماهنگ دستگاه‌های مسئول شده، اما در زمان گزارش، جدول اجرای مصوبات یا کاهش واقعی زمان توقف منتشر نشده است. تصویر خبر، کامیون‌های مرزی در یکی از گذرگاه‌های ایران و پاکستان در اکتبر ۲۰۲۶ است و به‌عنوان تصویر آرشیوی استفاده می‌شود.

هزینه توقف در مرز چگونه شکل می‌گیرد؟

وقتی کامیون پشت گذرگاه متوقف می‌ماند، هزینه‌های ثابت آن حذف نمی‌شوند. راننده به زمان استراحت و درآمد نیاز دارد، سرمایه ناوگان بلااستفاده می‌ماند و شرکت صادرکننده با تأخیر تحویل مواجه می‌شود. در مورد کالای یخچالی، هزینه حفظ دما و خطر افت کیفیت نیز مطرح است. برآورد روزانه صد دلار در گزارش ایری را باید رقم نمونه‌ایِ نقل‌شده دانست؛ هزینه واقعی کامیون بسته به نوع کالا، قرارداد حمل و محل توقف می‌تواند تفاوت قابل ملاحظه‌ای داشته باشد.

چرا یک گیت تازه همه مشکل را حل نمی‌کند؟

گذرگاه مرزی تنها یک دروازه فیزیکی نیست. اطلاعات اسناد، کنترل‌های گمرکی، بازرسی‌های امنیتی، مقررات کشور همسایه و خدمات حمل‌ونقل در دو سوی مرز به یکدیگر وابسته‌اند. اگر مشکل اصلی ثبت دوباره داده یا هماهنگی نداشتن دو سازمان باشد، ایجاد گیت بیشتر ممکن است فقط صف را از نقطه‌ای به نقطه دیگر منتقل کند. گزارش کمیسیون عمران نیز به همین پیچیدگی توجه داشته و اصلاح فرآیند را در کنار توسعه زیرساخت مطرح کرده است.

سنجش درست زمان توقف

برای فهم ابعاد بحران باید میان زمان انتظار در صف، زمان انجام تشریفات گمرکی و زمان توقف ناشی از محدودیت طرف مقابل تفاوت گذاشت. یک کامیون ممکن است چند روز در انتظار ورود باشد و سپس در مرحله بازرسی نیز وقت از دست بدهد. جمع‌کردن همه این بازه‌ها بدون تفکیک، تعیین مسئولیت و طراحی راه‌حل را دشوار می‌کند. انتشار میانگین، میانه و بیشینه زمان توقف برای هر مرز در چند ماه متوالی امکان ارزیابی واقعی اصلاحات را فراهم می‌کند.

رقابت کریدورهای منطقه‌ای

ایران از نظر جغرافیایی در مسیر ارتباط برخی بازارهای آسیایی قرار دارد، اما صاحب کالا تنها کوتاه‌ترین مسافت را انتخاب نمی‌کند. قابلیت پیش‌بینی زمان تحویل، امنیت بار، هزینه بیمه، تعرفه و ثبات مقررات برای انتخاب مسیر اهمیت دارند. اگر توقف مرزی نامطمئن باشد، حتی مسیر طولانی‌تر ممکن است برای صادرکننده جذاب‌تر شود. از این رو پیامد ناکارآمدی فقط هزینه چند کامیون نیست؛ می‌تواند بر اعتبار کریدور و قراردادهای آینده نیز اثر بگذارد. اندازه این جابه‌جایی بار هنوز با داده مستند ارائه نشده است.

چه اقدامی قابل اندازه‌گیری است؟

راه‌حل عملی باید با هدف مشخص تعریف شود؛ برای مثال کاهش زمان متوسط تشریفات در گذرگاه معین و انتشار عمومی روند آن. سامانه نوبت‌دهی، تبادل الکترونیک اسناد و هماهنگی زمان کار دو سوی مرز ابزارهای احتمالی‌اند، اما بدون شناخت علت غالب تأخیر نمی‌توان مناسب‌بودن هر کدام را قطعی دانست. گزارش پیشرفت باید بگوید مسئول هر اقدام کدام دستگاه است، مهلت آن چیست و چگونه نتیجه سنجیده خواهد شد.

چرا تصاویر باید دقیق انتخاب شوند؟

عکس شاخص از کامیون‌های متوقف در گذرگاه گبد–ریمدان در ماه گذشته است. این تصویر زمینه موضوع را به‌صورت واقعی نشان می‌دهد اما سند اثبات توقف چهل‌روزه در همه مرزهای ایران نیست. برای پیوندزدن تصویر به عدد گزارش‌شده باید مرز، تاریخ و مدت واقعی توقف همان ناوگان با سند مستقل احراز شود. قرار دادن توضیح آرشیوی از انتقال نادرست واقعیت تصویری به ادعای آماری جلوگیری می‌کند.

شفافیت داده به‌عنوان راه‌حل نظارتی

اگر زمان توقف هر کامیون در نقاط مختلف با شناسه غیرشخصی و بر اساس نوع کالا ثبت شود، می‌توان محل دقیق ازدحام و اثر تصمیم‌های جدید را بهتر تشخیص داد. این پیشنهاد یک راهکار مدیریتی است و گزارش امروز ثابت نمی‌کند چنین سامانه‌ای اکنون وجود دارد یا ندارد. برای سنجش عملکرد باید داده‌ها در فاصله‌های منظم منتشر شوند تا روشن شود تغییر ساعت کار، دیجیتال‌سازی اسناد یا بازگشایی مسیر چه اثری داشته است. تنها ذکر یک رکورد چهل‌روزه بدون نشان دادن توزیع زمان توقف تصویر کاملی ارائه نمی‌کند. از مجلس و دستگاه‌های مسئول انتظار می‌رود پس از گزارش تشخیصی، مسئولیت و زمان اجرای اصلاحات نیز روشن شود.