رئیس ستاد کل نیروهای مسلح ایران پنج شرط برای امنیت منطقه مطرح کرد

سرلشکر علی عبداللهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح ایران، در پیامی به مناسبت ۱۳ آبان پنج اصل را برای آنچه امنیت پایدار منطقه توصیف کرد مطرح کرده است. این موارد موضع اعلامی یک مقام نظامی ایران هستند و به معنی موافقت دیگر دولت‌ها یا ایجاد یک سازوکار حقوقی جدید نیستند.

آنچه تأیید شده و آنچه هنوز روشن نیست

مفاد اعلام‌شده شامل توقف جنگ در جبهه‌های مختلف به‌ویژه لبنان و غزه، رفع تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران، پرداخت غرامت جنگ، پذیرش نقش و حاکمیت ایران در سازوکار هرمز و تضمین جلوگیری از حملات تازه در چارچوب ترتیبات امنیتی منطقه‌ای است.

زمینه سیاسی و اهمیت موضوع

در این موضع، تنگه هرمز تنها مسیر کشتیرانی نیست؛ بخشی از چانه‌زنی بر سر نظم امنیتی منطقه معرفی می‌شود. اما قواعد بین‌المللی دریانوردی، حقوق کشورهای ساحلی و منافع دولت‌های استفاده‌کننده از آبراه نیز در هر سازوکار عملی نقش خواهند داشت. یک پیشنهاد سیاسی به‌تنهایی وضعیت حقوقی گذرگاه را تغییر نمی‌دهد.

محدودیت‌های ارزیابی و پیامدها

شرط جبران خسارت نیازمند تعیین سازوکار ارزیابی، مسئولیت و روش پرداخت است. همچنین رفع تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌ها به تصمیمات حقوقی و اجرایی متعدد وابسته‌اند. به همین دلیل تحقق هم‌زمان همه بندها بدون توافق بر ترتیب اجرا دشوار است.

آنچه باید در ادامه بررسی شود

برای تشخیص پیشرفت باید دید مقام‌های دیپلماتیک همین بندها را به متن پیشنهادی قابل مذاکره تبدیل می‌کنند یا خیر؛ همچنین واکنش آمریکا، همسایگان خلیج فارس و میانجی‌ها تعیین‌کننده خواهد بود.

پنج شرط چگونه به هم مرتبط‌اند؟

پیشنهاد رئیس ستاد کل، امنیت را به توافق چندجانبه درباره جنگ، تحریم‌ها، خسارت و هرمز گره می‌زند. رفع تحریم‌ها یک تصمیم حقوقی و اجرایی است؛ پرداخت غرامت به تعیین میزان خسارت و مسئولیت نیاز دارد؛ ترتیبات امنیتی منطقه نیز بدون مشارکت سایر دولت‌ها عملی نمی‌شود. در نتیجه این بندها با یک اعلامیه از سوی ایران اجرا نخواهند شد. اهمیت پیام در روشن‌کردن مجموعه خواسته‌های تهران است، نه در اثبات پذیرش یا امکان تحقق فوری آن‌ها.

تمایز پیشنهاد و چارچوب حقوقی

به‌رسمیت شناختن نقش ایران در ترتیبات هرمز، بخشی از موضع سیاسی مطرح‌شده است. اما تنگه هرمز مسیر بین‌المللی حیاتی است و هر تغییر اجرایی باید با حقوق دریانوردی، مسئولیت دولت‌های ساحلی و منافع کشتی‌های کشورهای دیگر سازگار شود. اصطلاح «حاکمیت ایران بر هرمز» در متن سیاسی ممکن است با تعاریف حقوق بین‌الملل متفاوت تعبیر شود. بنابراین رونما این عبارت را به مقام گوینده نسبت می‌دهد و آن را حکم حقوقی قطعی درباره وضعیت تمام آبراه اعلام نمی‌کند.

پرداخت غرامت چگونه سنجیده می‌شود؟

مطالبه جبران خسارت نیازمند تعریف دوره جنگ، نوع خسارت، روش قیمت‌گذاری و تعیین مرجع رسیدگی است. هزینه بازسازی ساختمان، خسارت جان‌باختگان و اختلال اقتصادی ماهیت و روش محاسبه متفاوتی دارند. در متن پیام مقام نظامی، رقم نهایی قابل راستی‌آزمایی و مرجع مشترک رسیدگی اعلام نشده است. از این رو هیچ عددی درباره مبلغ غرامت به این خبر اضافه نشده است. تبدیل درخواست سیاسی به تعهد بین‌المللی معمولاً نیازمند پذیرش طرف مسئول و سازوکار اجرای توافق است.

چرا لبنان و غزه در فهرست آمده‌اند؟

پیونددادن چند جبهه منطقه‌ای به توافق، دامنه طرف‌های مؤثر را افزایش می‌دهد. حتی اگر تهران و واشنگتن بر اقدامات دوجانبه توافق کنند، اجرای توقف درگیری در لبنان یا غزه به تصمیم و رفتار بازیگران دیگری نیز وابسته خواهد بود. این مسئله می‌تواند ضمانت اجرای هر تفاهم را پیچیده کند. در عین حال ممکن است ایران این پیوند را برای جلوگیری از بازگشت تنش در یکی از جبهه‌ها ضروری بداند. گزارش خبری باید هر دو سطح را تفکیک کند: موضع اعلامی ایران و مشکلات اجرایی قابل مشاهده.

چارچوب امنیتی منطقه‌ای چیست؟

در پیشنهاد مقام ایرانی بر سازوکاری متکی به دولت‌های منطقه تأکید شده است. با این حال نام نهاد اجرایی، ترکیب اعضا، نحوه تصمیم‌گیری یا شیوه حل اختلاف در گزارش عمومی به تفصیل منتشر نشده است. اصطلاح کلی «امنیت منطقه‌ای» زمانی به برنامه اجرایی تبدیل می‌شود که وظایف، منابع و مسئولیت‌ها مشخص باشند. همچنین دولت‌های خلیج فارس دیدگاه‌های مستقل و گاه متفاوتی درباره حضور نیروهای خارجی دارند. تا اعلام پاسخ آنها، از نسبت‌دادن موافقت منطقه‌ای به این پیشنهاد خودداری می‌شود.

معیار مرحله بعدی

باید دید آیا وزارت خارجه این اصول را در مذاکرات جاری یا طرح پیشنهادی رسمی به میانجی‌ها منتقل می‌کند و آیا طرف‌های مقابل درباره هر بند پاسخ مشخص می‌دهند. همچنین لازم است رویدادهای نظامی و تغییر عملی وضعیت عبور کشتی‌ها جدا رصد شوند. تأیید اصل ضرورت امنیت با توافق بر ساختار اجرایی آن تفاوت دارد. خبر امروز ثبت پنج خواسته اعلام‌شده در پیام علی عبداللهی است، نه گزارش ایجاد نظم تازه در منطقه.

تفاوت میان نقشه راه و تعهد پذیرفته‌شده

عبارت نقشه راه به این معناست که مقام گوینده مجموعه‌ای از اهداف و شرایط را پیشنهاد می‌کند. تا زمانی که طرف مقابل و بازیگران لازم درباره متن و ترتیب اجرا توافق نکنند، این مجموعه تعهد متقابل نیست. برای نمونه، تضمین عدم حمله آینده می‌تواند شکل‌های حقوقی و نظارتی بسیار متفاوتی داشته باشد؛ از بیانیه سیاسی تا سازوکار رسمی گزارش تخلف. در پیام منتشرشده انتخاب قطعی یک الگو معلوم نشده است. همچنین پرداخت غرامت بدون شیوه مشترک محاسبه قابل اجرا نیست. از این جهت خبر امروز برای شناخت مواضع ایران مهم است، اما هیچ‌یک از این شروط را تحقق‌یافته یا مورد پذیرش سایر کشورها معرفی نمی‌کند.