بودجه ۱۴۰۵ در مرحله اجرا؛ افزایش حقوق و مالیات حقوق‌بگیران چه تغییری کرده است؟

بودجه ۱۴۰۵ روی فیش حقوق چه اثری گذاشته؟ ۵ نکته درباره افزایش حقوق و مالیات

بودجه ۱۴۰۵ دیگر لایحه‌ای در حال بررسی نیست؛ قانون آن در اسفند ۱۴۰۴ تصویب و برای اجرا ابلاغ شده و ضوابط اجرایی نیز در طول سال اصلاح شده است. برای حقوق‌بگیران، دو بخش این قانون اهمیت ویژه دارد: سازوکار افزایش حقوق که اثر آن برای دریافتی‌های پایین‌تر بیشتر است و معافیت مالیاتی حقوق که سقف ماهانه آن ۴۰ میلیون تومان تعیین شده است.

با این حال، اعداد بودجه باید با دقت خوانده شوند. «افزایش تا ۴۳ درصدی حقوق» به معنی افزایش ۴۳ درصدی دریافتی همه کارکنان نیست؛ همان‌طور که تصویب یک رقم درآمدی در بودجه به معنی وصول قطعی آن نیست. اکنون که بیش از پنج ماه از آغاز سال گذشته، پرسش اصلی از مرحله «چه چیزی تصویب شد؟» به «چه چیزی و چگونه اجرا شده است؟» تغییر کرده است.

بودجه ۱۴۰۵ اکنون در چه مرحله‌ای است؟

قانون بودجه سال ۱۴۰۵ کل کشور در ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ در مجلس تصویب شد و پس از تأیید نهایی، رئیس مجلس آن را برای اجرا به رئیس‌جمهور ابلاغ کرد. به این ترتیب، استفاده از عبارت «لایحه بودجه ۱۴۰۵» برای توصیف وضعیت جاری در شهریور ۱۴۰۵ دقیق نیست؛ مگر آنکه متن درباره فرایند بررسی و پیشنهادهای پیش از تصویب باشد.

هیئت وزیران نیز ضوابط اجرایی قانون را تصویب کرد و این ضوابط در ادامه سال تغییراتی داشت. در اصلاحیه‌ای که در مرداد ۱۴۰۵ منتشر شد، بخشی از مقررات مربوط به ثبت و پرداخت‌های دستگاه‌های اجرایی تغییر کرد. همین اصلاحات نشان می‌دهد که در ارزیابی وضعیت فعلی باید متن قانون و مقررات اجرایی را از نسخه اولیه لایحه و مصوبات میانی کمیسیون تلفیق جدا کرد.

بودجه ۱۴۰۵ حقوق کارکنان را چگونه افزایش داده است؟

دولت در لایحه اولیه افزایش ۲۰ درصدی ضریب حقوق را در نظر گرفته بود، اما پس از اختلاف بر سر ابعاد معیشتی بودجه و بازگشت موضوع به کمیسیون تلفیق، سازوکار افزایش حقوق تغییر کرد. کمیسیون تلفیق در جریان اصلاحات از افزایش پلکانی معکوس تا سقف ۴۳ درصد برای سطوح پایین‌تر سخن گفت و دولت نیز با چارچوب اصلاحی موافقت کرد.

در مرحله بعد، رئیس امور تلفیق بودجه سازمان برنامه و بودجه توضیح داد که فرمول نهایی از افزایش ۲۰ درصدی ضریب حقوق به همراه مبلغ ثابت ۳ میلیون و ۵۹ هزار و ۷۰۰ تومان تشکیل می‌شود. اثر این مبلغ ثابت برای فردی با حقوق پایین‌تر از نظر درصدی بیشتر و برای حقوق‌های بالاتر کمتر است.

به همین دلیل عبارت «افزایش حقوق ۲۰ تا ۴۳ درصد» باید با توضیح سازوکار آن منتشر شود. ۴۳ درصد نرخ عمومی افزایش حقوق همه کارکنان نیست و قرار گرفتن یک فرد در یک درصد مشخص به سطح حقوق و اجزای حکم او وابسته است.

چرا افزایش حقوق برای همه ۴۳ درصد نیست؟

منطق افزایش پلکانی معکوس این است که یک مبلغ ثابت در سطوح مختلف درآمدی وزن یکسانی ندارد. اگر به دو حقوق متفاوت مبلغ ثابتی اضافه شود، آن مبلغ برای حقوق پایین‌تر درصد بزرگ‌تری از دریافتی قبلی خواهد بود.

برای نمونه، سازمان برنامه در توضیح فرمول بودجه از افزایش حداقل دریافتی حدود ۱۳ میلیون تومان به حدود ۱۸.۶ میلیون تومان سخن گفته بود که تقریباً معادل رشد ۴۳ درصدی است. اما هرچه سطح حقوق بالاتر می‌رود، سهم مبلغ ثابت در کل دریافتی کمتر و درصد افزایش مؤثر نیز پایین‌تر می‌شود.

این مثال برای توضیح سازوکار است و نباید به فیش حقوق همه کارکنان تعمیم داده شود. نوع استخدام، فوق‌العاده‌ها، مزایا، کسورات، مالیات و سایر اجزای حکم می‌توانند دریافتی نهایی هر فرد را تغییر دهند.

بودجه ۱۴۰۵ چه تغییری در مالیات حقوق ایجاد کرده است؟

یکی دیگر از اعداد مهم برای حقوق‌بگیران، سقف معافیت مالیات حقوق است. در سال ۱۴۰۵، درآمد حقوق مشمول مالیات تا سقف ۴۰ میلیون تومان در ماه، معادل ۴۸۰ میلیون تومان در سال، از مالیات حقوق معاف است.

این معافیت به این معنی نیست که فردی با حقوق مشمول مالیات ۴۵ میلیون تومان باید بابت کل ۴۵ میلیون تومان مالیات پرداخت کند. فقط بخش مازاد بر ۴۰ میلیون تومان وارد نخستین پله مالیاتی می‌شود.

مالیات به‌صورت پلکانی محاسبه می‌شود. برای مثال، اگر درآمد مشمول مالیات فردی ۱۰۰ میلیون تومان باشد، ۴۰ میلیون تومان نخست معاف است، ۴۰ میلیون تومان بعدی با نرخ ۱۰ درصد و ۲۰ میلیون تومان بعد از آن با نرخ ۱۵ درصد محاسبه می‌شود. بنابراین نباید بالاترین نرخ پله‌ای را به کل درآمد فرد اعمال کرد.

۵ تغییر مهم بودجه ۱۴۰۵ برای حقوق‌بگیران چیست؟

نخست، بودجه از مرحله پیشنهاد و تصویب عبور کرده و در مرحله اجراست. دوم، افزایش حقوق برای همه یک درصد ثابت نیست و سازوکار پلکانی معکوس، اثر بیشتری برای سطوح پایین‌تر دریافتی ایجاد می‌کند.

سوم، سقف معافیت مالیات حقوق به ۴۰ میلیون تومان در ماه رسیده است. چهارم، مالیات درآمدهای بالاتر از این سقف به‌صورت پلکانی محاسبه می‌شود و قرار گرفتن در یک پله به معنی اعمال نرخ همان پله بر کل حقوق نیست.

پنجم، از این مرحله به بعد باید میان «رقم مصوب بودجه» و «عملکرد واقعی» تمایز گذاشت. درآمد مالیاتی، منابع حاصل از فروش دارایی‌ها یا سایر درآمدهای پیش‌بینی‌شده فقط زمانی تحقق‌یافته محسوب می‌شوند که گزارش عملکرد، وصول آنها را نشان دهد.

آیا افزایش حقوق قدرت خرید را بیشتر کرده است؟

از افزایش اسمی حقوق به‌تنهایی نمی‌توان چنین نتیجه‌ای گرفت. قدرت خرید به رابطه میان رشد درآمد و افزایش هزینه زندگی بستگی دارد. اگر سطح عمومی قیمت‌ها سریع‌تر از درآمد خانوار افزایش یابد، حقوق اسمی بالاتر می‌تواند همچنان با کاهش قدرت خرید واقعی همراه باشد.

از طرف دیگر، مالیات و سایر کسورات نیز میان «حقوق حکم» و «دریافتی خالص» فاصله ایجاد می‌کنند. بنابراین برای ارزیابی اثر واقعی بودجه بر زندگی یک حقوق‌بگیر باید دست‌کم سه متغیر کنار هم قرار گیرند: افزایش ناخالص حقوق، مالیات و کسورات، و تغییر هزینه زندگی.

این موضوع یکی از محدودیت‌های مهم تحلیل بودجه است. نمی‌توان فقط از درصد افزایش حقوق نتیجه گرفت که وضعیت معیشتی همه کارکنان به همان نسبت بهتر شده است.

چه چیزی هنوز درباره اجرای بودجه ۱۴۰۵ نمی‌دانیم؟

تصویب قانون مشخص می‌کند دولت و دستگاه‌ها چه مجوزها و تکالیفی دارند، اما همه ارقام بودجه از روز نخست سال به درآمد یا هزینه تحقق‌یافته تبدیل نمی‌شوند. برای ارزیابی اجرای واقعی باید گزارش‌های عملکرد بودجه در طول سال بررسی شوند.

این تفکیک به‌ویژه درباره درآمدهای مالیاتی اهمیت دارد. رقم درآمد مالیاتی در قانون، هدف یا برآورد مصوب است؛ تنها آمار وصول می‌تواند نشان دهد چه میزان از آن واقعاً محقق شده است.

همین قاعده درباره بسیاری از برنامه‌های حمایتی و منابع هزینه‌ای نیز صدق می‌کند. اختصاص اعتبار در قانون با پرداخت کامل آن اعتبار به ذی‌نفع نهایی یکسان نیست. در نتیجه، خبرهای مربوط به «اختصاص»، «تخصیص»، «پرداخت» و «وصول» باید از یکدیگر تفکیک شوند.

چرا بودجه ۱۴۰۵ الان مهم است؟

در ماه‌های پایانی ۱۴۰۴ بحث اصلی بر سر ارقام پیشنهادی دولت و تغییرات مجلس بود؛ اکنون آن مرحله پشت سر گذاشته شده است. در شهریور ۱۴۰۵ امکان بررسی بخشی از اجرای قانون، احکام حقوقی، مالیات حقوق و ضوابط پرداخت دستگاه‌های دولتی وجود دارد.

اهمیت این تغییر زمانی در این است که بسیاری از خبرهای قدیمی بودجه همچنان در جست‌وجوی اینترنت دیده می‌شوند و بعضی از آنها درباره «پیشنهاد»، «مصوبه کمیسیون» یا «لایحه» هستند. بازنشر این اعداد بدون ذکر مرحله قانونی می‌تواند تصویری نادرست از وضعیت فعلی ایجاد کند.

تأثیر بودجه ۱۴۰۵ بر ایران چیست؟

اثر این قانون مستقیم و سراسری است. بودجه بر پرداخت حقوق کارکنان دولت، مالیات حقوق، هزینه‌های عمومی، منابع دستگاه‌ها و بخشی از سیاست‌های حمایتی اثر می‌گذارد. نحوه تأمین منابع بودجه نیز می‌تواند بر سیاست مالی دولت و شرایط کلان اقتصاد ایران اثرگذار باشد.

برای خانوار حقوق‌بگیر، ملموس‌ترین اثر از مسیر دریافتی خالص و مالیات ظاهر می‌شود. برای دولت، مسئله اصلی توان تأمین منابع و کنترل فاصله میان درآمد و هزینه است. با این حال، میزان دقیق اثر بودجه بر تورم یا رشد اقتصادی را نمی‌توان صرفاً از ارقام مصوب استخراج کرد و چنین ارزیابی‌ای به داده‌های عملکرد مالی و سایر متغیرهای اقتصاد کلان نیاز دارد.

مرحله بعدی در بودجه ۱۴۰۵ چیست؟

مهم‌ترین مرحله بعد، انتشار و بررسی گزارش‌های عملکرد است. این گزارش‌ها مشخص می‌کنند درآمدهای پیش‌بینی‌شده تا چه اندازه وصول شده‌اند و هزینه‌ها و اعتبارات با چه نسبتی تخصیص و پرداخت شده‌اند.

در بخش حقوق نیز فیش‌ها و احکام اجرایی امکان بررسی فاصله میان فرمول قانونی و دریافتی واقعی را فراهم می‌کنند. در بخش مالیات، آمار سازمان امور مالیاتی درباره وصول درآمدها شاخص قابل مشاهده دیگری است.

بنابراین پرسش اصلی درباره بودجه ۱۴۰۵ از این پس نباید فقط «چه چیزی تصویب شد؟» باشد؛ پرسش دقیق‌تر این است که «چه میزان از احکام و ارقام مصوب واقعاً اجرا و محقق شده است؟» پاسخ به این پرسش به داده‌های عملکردی ماه‌های آینده نیاز دارد.