جمعه ۱۵ آبان ۱۴۰۵
مهمترین خبرها و تحلیلها، هر صبح در ایمیل شما.
با عضویت، حریم خصوصی رونما را میپذیرید.صادرات نفت خام خاورمیانه در سپتامبر ۲۰۲۶، در برابر ۱۹٫۵ میلیون بشکه در فوریه؛ منبع: کپلر به نقل از الجزیره، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶.
بالاترین رقم پرداخت گزارش‌شده به ازای هر کشتی؛ گزارش‌های منتشرشده منبع مستقل ندارند و این عدد ادعا است، نه آمار رسمی. منبع: الجزیره، ۲۱ مه ۲۰۲۶.
فاصله صادرات سپتامبر با سطح فوریه؛ منبع: کپلر به نقل از الجزیره، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶.
چند ماه پس از آغاز جنگ ایران و آمریکا در اسفند ۱۴۰۴، پرسشی که بیشتر شنیده می‌شود این است که آیا کشتیها برای گذر از تنگه هرمز به ایران پول می‌دهند. تردد دوباره افزایش یافته، اما هنوز سندی رسمی برای یک نظام عوارض منتشر نشده است.
داده‌های شرکت ردیابی کپلر نشان می‌دهد صادرات نفت خاورمیانه در سپتامبر ۲۰۲۶ به ۱۶٫۳ میلیون بشکه در روز رسید، در حالی که این رقم در فوریه ۱۹٫۵ میلیون بود. این پرونده می‌پرسد اگر پرداخت به ایران برای برخی کشتیها ارزانتر از توقف است، این هزینه از نظر اقتصادی، حقوقی و امنیتی چه معنایی دارد.
عوارض هرمز تا امروز یک نظام مستند و رسمی نیست، اما منطق اقتصادی آن برای بخشی از کشتیها قابل فهم است. پرسش اصلی دیگر فقط «آیا ایران پول میگیرد؟» نیست؛ پرسش این است که این پول با چه عنوانی گرفته می‌شود، چه کسی آن را کنترل میکند و آیا حقوق دریاها چنین عنوانی را می‌پذیرد.
در این زاویه پرسش کلیدی مقایسه هزینه است. الجزیره در تحلیل ۲۱ مه، بر پایه داده‌های نفتی، زیان روزانه درآمد نفتی را حدود ۱۱۴٫۸ میلیارد دلار برآورد کرد و تعداد کشتیهای معطل در دو سوی تنگه را حدود ۲۰۰۰ فروند اعلام کرد. این برآورد محاسبه رسانه است و سندی رسمی نیست. نکته کلیدی این است که کشتیهای معطل هزینه روزانه دارند: دستمزد خدمه، بازپرداخت وام، نگهداری و حق بیمه جنگی بالا. اقتصاددان دانشگاه ماربورگ، محمدرضا فرزانگان، این مقایسه را از نظر اقتصادی به سود گفت‌وگو با ایران میداند.
نادر حبیبی، اقتصاددان ایرانی‌آمریکایی، همین منطق را می‌پذیرد اما دو محدودیت میگذارد. نخست، شرکت‌های کشتیرانی زیر فشار تحریم آمریکا هستند و پرداخت به نهادی تحریم‌شده برایشان خطر حقوقی دارد. دوم، ارزش هزینه کشتی به‌تنهایی تعیین‌کننده تصمیم نیست؛ ریسک بلندمدت و واکنش دولت‌ها هم وارد حساب می‌شود.
محدودیت دانسته‌ها: مبلغ دقیق پرداختهای ادعاشده، تعداد کشتی‌هایی که پرداخت کرده‌اند و ارقام بیمه جنگی در منابع خواندهشده منتشر نشده است.
تعیین این‌که چند کشتی چنین کرده‌اند، با داده عمومی ممکن نیست.
در حقوق دریاها تفاوت میان عبور و خدمت اهمیت دارد. الجزیره به نقل از عبدالخالق، کارشناس دانشگاه لیورپول جان‌موریس، عبور ترانزیتی در تنگههای بینالمللی را طبق کنوانسیون حقوق دریاها محفوظ میداند و عوارض رسمی عبور را «از نظر حقوقی مشکوک» می‌خواند. در مقابل، خدماتی مانند کنترل امنیتی، بازرسی و نظام بیمه میتواند هزینه داشته باشد. تفاوت دیگر، ماهیت تنگه است: ساحل‌های هرمز متعلق به ایران و عمان است و بخش‌هایی از مسیر به امارات می‌رسد.
مقایسه با تنگه بسفر هم محدود است. الجزیره یادآور شده که بسفر کاملاً در آب‌های ترکیه قرار دارد؛ در حالی‌که هرمز میان ایران و عمان است. به گفته حبیبی، چنین ترتیبی «بی‌سابقه» است و بدون هماهنگی شورای همکاری خلیج فارس با ایران و تأیید قدرت‌های بزرگ، شکل نمی‌گیرد.
رونما پیش‌تر در تحلیل حقوق دریاها درباره واژه «هزینه خدمات» یا «عوارض» همین تفاوت را بررسی کرده است؛ این پرونده آن بحث را به هزینه اقتصادی و سیاسی می‌پیوندد.
محدودیت دانسته‌ها: متن هیچ توافقی درباره «خدمت» یا عوارض میان ایران و کشورهای منطقه منتشر نشده و نهاد تنظیم عبور ایران متن مقررات خود را در منابع خواندهشده ارائه نکرده است.
هزینه خدمات مسیر قانونی‌تری دارد، ولی بدون توافق منطقه‌ای همچنان جنجالی است.
سپاه پاسداران گفته در تنگه «درگیری نظامی» ادامه دارد و کشتیهای غیرمجاز هدف قرار گرفته‌اند. سخنگوی سپاه، حسین مهبی، به خبرگزاری فارس گفت ایران «مدت‌هاست» کشتیهای کوچک را هدف قرار داده و از عبور آن‌ها جلوگیری کرده است. در اواخر سپتامبر، UKMTO اعلام کرد پرتابه‌های ناشناس سه کشتی از جمله یک نفتکش را در آبراه زدند. این منبع حادثه را ثبت میکند، اما عامل و مسئولیت آن را تعیین نمیکند.
در سوی دیگر، سرلشکر فدوی گفت تنها سه تا چهار میلیون بشکه در روز از مسیر تحت نظارت آمریکا عبور میکند و این رقم در برابر تردد پیش از جنگ «ناچیز» است. ارقام کپلر با این ادعا تضاد کامل ندارد؛ هر دو نشان می‌دهند عبور هنوز محدود و تحت کنترل است، اما اختلاف بر سر سهم هر مسیر است.
پیش از جنگ حدود ۱۲۰ تا ۱۴۰ کشتی در روز از تنگه می‌گذشتند؛ الجزیره در گزارش دیگری عدد ۱۲۵ کشتی بزرگ را ذکر کرده است. این اختلاف روش‌شناختی به معنای اختلاف در تصویر کلی نیست، اما یادآوری این است که ارقام پایه هنوز یکدست نیستند.
محدودیت دانسته‌ها: تعداد دقیق کشتیهای دارای مجوز، سهم مسیر آمریکایی و علت قطعی حملات گزارش‌شده در منابع خواندهشده منتشر نشده است.
اما عبور مسیر آمریکایی و کشتیهای ردیابی‌خاموش، کنترل کامل را زیر سؤال می‌برد.
ایران به گفته الجزیره نهادی با نام اداره تنگه پارس (PGSA) برای اطلاع‌رسانی لحظه‌ای درباره تردد ایجاد کرده و نقشه‌ای منتشر کرده که مرزهای آبراه را از کوه مبارک تا جنوب فجیره و از جزیره قشم تا ام‌القیوین نشان می‌دهد. این نقشه نشان می‌دهد ایران خود را مرجع تعیین مسیر میداند. دولت آمریکا هم بارها گفته هیچ توافقی نباید عوارض ایران را بپذیرد.
فارزانگان می‌گوید مکانیزم منطقه‌ای با مشارکت ایران، امارات، عمان و قطر ممکن است؛ شامل مرجع دریایی مشترک، پایش مشترک و هزینه خدمات. حبیبی این گزینه را بعید میداند، مگر ایران سهم هزینه را در توافقی میان همه کشورهای ذیربط بپذیرد. تا وقتی متن چنین توافقی منتشر نشده، هر دو گزینه گمانه‌اند.
نکته دیگر، کاهش اهرم ایران است. الجزیره در گزارش ۳۰ سپتامبر نوشت که اگر حجم بزرگ نفت بدون اجازه ایران از تنگه عبور کند، قدرت چانه‌زنی تهران کم می‌شود؛ ایران اما این ارزیابی را نمی‌پذیرد.
محدودیت دانسته‌ها: پاسخ رسمی آمریکا به پیشنهاد منطقه‌ای، متن پیشنهادهای ایران و موضع دقیق امارات و عمان در منابع خواندهشده نیامده است.
امروز چنین متنی منتشر نشده است.
بازار نفت بیش از هر چیز به حجم عبور و هزینه بیمه واکنش نشان می‌دهد. الجزیره در ۵ اکتبر نوشت برنت حدود ۱۰۱٫۵۹ دلار و WTI حدود ۹۰٫۰۵ دلار بوده است؛ هر دو بالاتر از سطح پیش از جنگ. برنت پیش از جنگ حدود ۷۲٫۴۸ دلار بود. این قیمتها نشان می‌دهد بازار هنوز ریسک تنگه را کاملاً قیمت‌گذاری میکند.
بخشی از بازگشت صادرات به مسیرهای جایگزین برمی‌گردد. کپلر گفته حدود ۴۰ درصد نفت خام اکنون از تنگه عبور نمیکند، عمدتاً از طریق خطوط لوله عربستان و امارات، و بخشی از حجم از طریق دریای سرخ. کارشناس بازار، کریس بیچ‌امپ، می‌گوید مشکل امروز بیش از کمبود نفت، کمبود کشتی برای شاتل‌سازی است که نرخ کرایه را بالا برده است. به این ترتیب، هزینه پرداخت به ایران تنها هزینه کشتی نیست؛ بخشی از هزینه کل زنجیره انرژی است.
محدودیت دانسته‌ها: برآورد مستقل از سهم نهایی پرداخت‌ها در بهای نفت، و داده درباره ذخایر راهبردی که هنوز کاهش یافته‌اند، در منابع خواندهشده کامل نیست.
کرایه، بیمه و قیمت نفت هم در آن سهم دارند.
تنگه هرمز پیش از جنگ مسیر حدود ۲۰٫۳ میلیون بشکه نفت در روز بود و نزدیک به یک‌پنجم نفت و گاز مایع جهان از آن می‌گذشت. پس از آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) و بستن عملی آبراه از ۴ مارس، تردد تقریباً متوقف شد و شمار زیادی کشتی در دو سوی تنگه معطل ماندند. الجزیره به نقل از نشریه لیدز لیست نوشته است که سپاه پاسداران از مارس یک «باجه عوارض» برای کنترل تردد ایجاد کرده بود.
از آتش‌بس موقت آوریل به بعد، ایران به گفته الجزیره کوشید نظام عبور را رسمیت دهد. در ماه‌های بعد ایران نهادی به نام «اداره تنگه پارس» (PGSA) را معرفی کرد و نقشه‌ای برای مسیر تازه منتشر کرد. دولت آمریکا در مرداد فشار اقتصادی تازه‌ای را اعلام کرد و در سپتامبر شبکه‌ای مالی را تحریم کرد که به گفته واشنگتن برای جابه‌جایی وجوه این نهاد به کار می‌رفته است. این اتهام از سوی ایران تأیید نشده و جزئیات آن در منابع خواندهشده کامل نیست.
در همین فاصله، پرسش عوارض وارد بحث اقتصادی شد. در سپتامبر، کپلر آمار صادرات را منتشر کرد که نشان می‌داد بخشی از نفت خاورمیانه دوباره در حال خروج است. این داده‌ها به تنهایی درباره عوارض چیزی نمی‌گوید، اما پرسش‌ها را جدی‌تر کرد.
کپلر در پایان سپتامبر صادرات نفت خاورمیانه را ۱۶٫۳۲۸ میلیون بشکه در روز برآورد کرد، بالاترین سطح از آغاز جنگ، ولی هنوز حدود ۳٫۲ میلیون بشکه در روز پایین‌تر از فوریه. عبور نفت از تنگه در همان ماه حدود ۹٫۷۱۹ میلیون بشکه بود و عربستان سعودی نقش بزرگی در این بازگشت داشت؛ صادرات آن کشور از ۲٫۴۴۶ میلیون بشکه در مرداد به حدود ۵٫۴ میلیون در سپتامبر رسید. کپلر تأکید کرده که کشتیهای با سامانه ردیابی خاموش در آمار نیستند.
آنچه این داده‌ها ثابت نمیکند، مبلغ و مقصد پرداخت‌هاست. در اوایل اکتبر، میشل بروهارد، مدیر سیاست و ریسک ژئوپلیتیک کپلر، گفت به گمانش برخی کشورها برای عبور امن به ایران پول می‌پردازند. الجزیره تأکید کرده که این ادعا بهطور مستقل راستی‌آزمایی نشده و بروهارد آن را گمانهزنی خوانده است. به همین دلیل، این گمانه باید از یافته جدا شود.
هدف: کنترل تردد و حفظ اهرم در برابر فشار
ابزار: نظام مجوز عبور، هدف‌گیری کشتیهای غیرمجاز
ادعای اصلی: کنترل آبراه ادامه دارد؛ عبور از مسیر آمریکایی «ناچیز» است (فدوی)
هدف: جلوگیری از هر نوع عوارض و فشار مالی
ابزار: اسکورت دریایی، تحریم شبکه‌های مالی
ادعای اصلی: هیچ توافقی نباید عوارض ایران را بپذیرد
هدف: ارائه چارچوب تحلیل بازار انرژی
ابزار: داده صادرات و ردیابی نفتکش‌ها
ادعای اصلی: احتمال پرداخت ۱۰ تا ۲۰ درصد محموله به ایران
هدف: حفظ صادرات و کاهش هزینه انتظار
ابزار: خطوط لوله عربستان و امارات، مسیر دریای سرخ
ادعای اصلی: بخش بزرگی از نفت از تنگه عبور نمیکند
هدف: کاهش ریسک و هزینه
ابزار: مسیرهای جایگزین، ناوگان شاتلی، قرارداد با نهادهای ایرانی
ادعای اصلی: پرداخت به ایران از ماندن کشتی ارزانتر است
افزایش صادرات در حالی که تنگه ناامن است؛ گزارش‌های پرداخت — کپلر آن را گمانه خوانده؛ شواهد عمومی برای نظام رسمی نیست
امکان هزینه برای امنیت، بازرسی و بیمه در حقوق دریاها — عوارض عبور در تنگه بینالمللی طبق حقوق دریاها مجاز نیست
صدور مجوز برای برخی کشتیها؛ حملات گزارش‌شده — عبور از مسیر آمریکایی ناچیز خوانده شده؛ ارقام فقط برآورد ردیابی‌اند
ارزش روزانه کشتیهای معطل؛ هزینه بالای بیمه — هزینه سیاسی و تحریم؛ به گفته حبیبی «از نظر اقتصادی درست، اما از نظر سیاسی شدنی نیست»
آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران.
بسته‌شدن عملی تنگه هرمز پس از حمله به کشتیها.
گزارش لیدز لیست درباره «باجه عوارض» سپاه.
آتش‌بس موقت میان آمریکا و ایران.
الجزیره گزارش می‌دهد پرداخت تا ۲ میلیون دلار برای هر کشتی ادعا شده است.
آمریکا کارزار فشار اقتصادی تازه‌ای علیه ایران اعلام میکند.
آمریکا شبکه مالی مرتبط با نهاد تنظیم عبور ایران را تحریم میکند؛ ایران این اتهام را رد میکند.
کپلر صادرات سپتامبر را ۱۶٫۳۲۸ میلیون بشکه در روز اعلام میکند.
بروهارد پرداخت عوارض را گمانهزنی میکند؛ الجزیره قیمت برنت را حدود ۱۰۱٫۵۹ دلار در همان روز گزارش می‌دهد.
این‌ها پیش‌بینی قطعی نیستند و احتمال عددی برای آن‌ها محاسبه نشده است.
عبور بیشتر، اما بدون شفافیت مالی و با ریسک تحریم
مجوز عبور برای برخی کشتیها بدون توافق رسمی
شمار مجوزها؛ نرخ بیمه؛ تحریم‌های تازه
عوارض به هزینه خدمات تبدیل می‌شود
مذاکره ایران با امارات، عمان و قطر
اعلام رسمی متن؛ نشست مشترک؛ انتشار مقررات PGSA
توقف دوباره تردد و جهش قیمت نفت
ادامه حادثه برای کشتیها و حملات متقابل
گزارش‌های UKMTO؛ شمار کشتیهای عبوری؛ برنت
انتشار سند پرداخت، متن رسمی PGSA یا اعلام توافق منطقه‌ای، ارزیابی این پرونده را تغییر می‌دهد.
پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: منطق اقتصادی پرداخت برای برخی کشتیها قابل فهم است، اما شواهد عمومی برای یک نظام رسمی عوارض کافی نیست. داده کپلر نشان می‌دهد عبور نفت بازگشته، ولی هنوز پایین‌تر از سطح پیش از جنگ است و بخشی از آن از مسیرهای جایگزین عبور میکند.
قوی‌ترین تفسیر رقیب می‌گوید عبور محدود و مجوزدار، به‌معنای کنترل مشروع ایران بر آبراه است و تحریم‌ها و حملات هم جزو همان فشار هستند. این دیدگاه با داده تردد جزئی سازگار است، اما حقوق دریاها و گزارش حملات را پاسخ نمی‌دهد.
مرز دانسته‌ها همان‌جاست که سند پرداخت و متن مقررات آغاز می‌شود. تحولات قابل‌پیگیری: گزارش‌های UKMTO، داده ماهانه کپلر، اعلام رسمی PGSA و هر متن منطقه‌ای درباره عبور.
در منابع خواندهشده، نظام رسمی و منتشرشده عوارض دیده نمیشود. گزارشها از مجوز عبور و پرداختهای ادعایی سخن میگویند، اما هیچ سند عمومی برای آن منتشر نشده است.
الجزیره به نقل از گزارشها تا ۲ میلیون دلار برای هر کشتی را ذکر کرده است. این رقم ادعاست و بهطور مستقل تأیید نشده است.
میشل بروهارد، مدیر کپلر، آن را گمانهزنی خوانده است. داده صادرات کپلر این گمانه را ثابت نمیکند و الجزیره هم آن را راستی‌آزمایی‌نشده گزارش کرده است.
طبق کنوانسیون حقوق دریاها، عوارض عبور از تنگههای بینالمللی محدود است، اما هزینه خدمات مانند امنیت و بازرسی میتواند مجاز باشد. کاربرد این تفاوت به توافق کشورهای ذیربط بستگی دارد.
از نظر هزینه روزانه کشتیهای معطل، برخی تحلیلها چنین نتیجهای میگیرند. اما ریسک تحریم، پیامدهای سیاسی و نبود سند شفاف این مقایسه را پیچیده میکند.
عبور نفت، هزینه بیمه و کرایه کشتی بر قیمتها اثر میگذارد. در ۵ اکتبر برنت حدود ۱۰۱٫۵۹ دلار گزارش شده بود، در برابر حدود ۷۲٫۴۸ دلار پیش از جنگ.
در منابع خواندهشده، نظام رسمی و منتشرشده عوارض دیده نمیشود. گزارشها از مجوز عبور و پرداختهای ادعایی سخن میگویند، اما هیچ سند عمومی برای آن منتشر نشده است.
الجزیره به نقل از گزارشها تا ۲ میلیون دلار برای هر کشتی را ذکر کرده است. این رقم ادعاست و بهطور مستقل تأیید نشده است.
میشل بروهارد، مدیر کپلر، آن را گمانهزنی خوانده است. داده صادرات کپلر این گمانه را ثابت نمیکند.
طبق کنوانسیون حقوق دریاها، عوارض عبور از تنگههای بینالمللی محدود است، اما هزینه خدمات مانند امنیت و بازرسی میتواند مجاز باشد. کاربرد این تفاوت به توافق کشورهای ذیربط بستگی دارد.
از نظر هزینه روزانه کشتیهای معطل، برخی تحلیلها چنین نتیجهای میگیرند. اما ریسک تحریم، پیامدهای سیاسی و نبود سند شفاف این مقایسه را پیچیده میکند.
عبور نفت، هزینه بیمه و کرایه کشتی بر قیمتها اثر میگذارد. در ۵ اکتبر برنت حدود ۱۰۱٫۵۹ دلار گزارش شده بود، در برابر حدود ۷۲٫۴۸ دلار پیش از جنگ.
