اگر کالای خلیج فارس از هرمز نگذرد، اهرم ایران به نیروگاه و آب‌شیرین‌کن‌ها می‌رود؟

کریدورها تا کجا جای دریا را گرفته‌اند؟

پرسش اقتصادی ساده است: آیا کریدورهای زمینی می‌توانند جای عبور دریایی از هرمز را بگیرند؟ داده‌های موجود پاسخ جزئی می‌دهند. کریدورها سهمی از تجارت را نگه داشته‌اند، اما سهم دقیق آن‌ها از حجم پیش از جنگ معلوم نیست و داده‌ی تازه‌ی آن پس از آوریل خوانده نشد.

شاخص هزینه این فرض را محدود می‌کند. نرخ حمل از چین به خورفکان بنا بر Xeneta از آغاز جنگ تا مه حدود سه برابر شده است. این عدد مربوط به حمل دریایی است و هزینه‌ی کل زمینی را نشان نمی‌دهد، اما نشان می‌دهد مسیر جایگزین ارزان نیست.

برق و آب، اهرمی که کریدور پوشش نمی‌دهد

کالا می‌تواند از چند مسیر برسد، اما برق و آب‌شیرین‌کن مثل کالا قابل جابه‌جایی نیستند. تأسیسات آب‌شیرین‌کن و نیروگاه در خلیج فارس به یک نقطه‌ی ثابت گره خورده‌اند و حمله به آن‌ها اثر مستقیم بر زندگی شهروندان دارد.

برای دو مورد از این سه حمله در منابع خوانده‌شده پاسخ مشخص ایران ثبت نشده است. آنچه مستند است، ادعای دولت‌های بحرین و کویت درباره‌ی منشأ حمله و میزان خسارت است؛ استقلال این ادعاها از راستی‌آزمایی جداگانه نیست.

واکنش صنعت هم ارزش ذکر دارد. حسین شکری، مدیر منطقه‌ای زیمنس انرژی، در ادیپک گفت این شرکت با مشتریان خلیج فارس روی پناهگاه و مانع محافظ برای نیروگاه‌های موجود کار می‌کند و انتقال بخشی از نیروگاه‌های تازه به زیرزمین را بررسی می‌کند. او گفت: «امنیت انرژی اکنون امنیت ملی است.» زیمنس فروشنده‌ی همین تجهیزات است و سخنان مدیر آن باید با این انگیزه‌ی تجاری خوانده شود.

به گفته‌ی شکری، منطقه طی پنج تا شش سال به حدود ۵۰ درصد ظرفیت تولید برق بیشتر نیاز دارد و زیمنس حدود ۱۰۰ گیگاوات ظرفیت نصب‌شده در خاورمیانه و آفریقا دارد. بازطراحی با الگوی تجربه‌ی اوکراین هزینه‌ی ساخت را بالا می‌برد؛ او گفت «ارزشش را دارد».

ریل، توافق منامه و پیام به تهران

توافق ریلی یک پیام سیاسی هم دارد: کشورهای خلیج فارس نمی‌خواهند وابستگی به یک آبراه، هرچقدر هم قابل اعتماد باشد، تنها گزینه‌ی تجارت باشد. اما باید دقیق بود که این توافق چه چیزی است. وزیر بحرین آن را «توافق کلی برای اتصال» توصیف کرد؛ یعنی تعهدی برای ساخت نیست. دبیرخانه‌ی راه‌آهن شورای همکاری با دفتر مرکزی در ریاض مشخصات فنی را هماهنگ می‌کند.

بحرین بیشترین وابستگی را به پروژه دارد. وزیر گفته ادغام این کشور در شبکه به پل پیشنهادی ملک حمد، یک پیوند ثابت با عربستان، وابسته است. این پل هنوز ساخته نشده است.

مرز انتساب، نه نقشه‌ی فرمان

آنچه در این زاویه ثابت است، الگوی هدف‌گیری زیرساخت انرژی و آب در بحرین و کویت است. اینکه این حمله‌ها چه کسی را هدف گرفته‌اند و با چه دستوری انجام شده‌اند، در منابع خوانده‌شده سند مستقل ندارد. ایران در یک مورد اسرائیل را مقصر خوانده، و کویت و بحرین ایران را مسئول دانسته‌اند.

این فاصله‌ی انتساب مهم است، زیرا تصمیم درباره‌ی پاسخ و مذاکره به آن وابسته است. اما برای بازار و برای مردم خلیج فارس، تفاوت چندانی ندارد که حمله از کجا آمده باشد؛ هر دو در یک تأسیسات اثر می‌گذارند.

قوی‌ترین استدلال مخالف، انطباق مؤثر

مدافعان این نظریه می‌گویند خلیج فارس سریع‌تر از آنچه تصور می‌شود از هرمز جدا می‌شود. اظهارنامه‌های کریدور دوبی هشت برابر شده، وزیر بحرین می‌گوید ادغام با همسایگان جریان تجارت را حفظ کرده، و دو نشست فوق‌العاده‌ی وزیران حمل‌ونقل برگزار شده است. اگر این روند ادامه یابد، تهدید به بستن مسیر دریایی ارزش خود را از دست می‌دهد.

این استدلال بخشی درست دارد. کریدورها واقعی‌اند و رشد کرده‌اند. اما ضعف آن دو چیز است: حجم کریدورها سهم کمی از تجارت گذشته را می‌برد و بر اساس داده‌ی موجود، حتی بازگشت شرایط عادی بخش بزرگی از بار را به دریا می‌برد. و هیچ‌یک از این مسیرها آب‌شیرین‌کن یا نیروگاه را جابه‌جا نمی‌کند؛ حفاظت از آن‌ها هنوز منتظر بازطراحی پرهزینه است.