بایراموف در سازمان ملل: با ارمنستان به «صلح بالفعل» رسیده‌ایم
وزیر خارجه آذربایجان در مجمع عمومی از «صلح بالفعل» با ارمنستان گفت؛ توافق نهایی هنوز امضا نشده و مسیرهای ترانزیتی قفقاز برای ایران نیز اهمیت مستقیم دارند.
جیحون بایراموف هنگام سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل، سپتامبر ۲۰۲۶. تصویر: Report.az
جیحون بایراموف، وزیر خارجه جمهوری آذربایجان، در سخنرانی خود در هشتاد و یکمین مجمع عمومی سازمان ملل تلاش کرد تصویری از کشوری ارائه کند که می‌خواهد از مناقشه طولانی با ارمنستان عبور کند و هم‌زمان جایگاه خود را به‌عنوان حلقه اتصال قفقاز، اروپا و آسیای مرکزی تثبیت کند. مهم‌ترین بخش سخنان او نه انتقادهای معمول از ناکارآمدی چندجانبه‌گرایی، بلکه اعلام این بود که باکو وضعیت کنونی با ارمنستان را «صلح بالفعل» می‌داند؛ هرچند توافق نهایی هنوز امضا نشده است.
در این خبر بین‌المللی می‌خوانید
بایراموف گفت سازوکارهای چندجانبه در برابر بحران‌های پیچیده جهان محدودتر شده‌اند و بازسازی اعتماد به نظم بین‌المللی مستلزم اجرای یکسان و غیرگزینشی حقوق بین‌الملل است. او از اصلاح شورای امنیت و مشارکت بیشتر کشورهای درحال‌توسعه در تصمیم‌گیری‌های جهانی حمایت کرد. این مقدمه، زمینه‌ای برای بخش اصلی سخنرانی او درباره قفقاز جنوبی بود؛ جایی که باکو می‌خواهد پایان جنگ را از یک دستاورد نظامی به یک معماری سیاسی و اقتصادی منطقه‌ای تبدیل کند.
از پایان مناقشه تا صلحی که هنوز امضا نشده
وزیر خارجه آذربایجان گفت کشورش با وجود «زخم‌های عمیق» چند دهه مناقشه، تصمیم گرفته صفحه دشمنی با ارمنستان را ورق بزند. او به نشست واشنگتن در اوت سال گذشته اشاره کرد و گفت رهبران دو کشور در حضور رئیس‌جمهور آمریکا یک اعلامیه مشترک امضا کردند و متن توافق برقراری صلح و روابط بین‌دولتی نیز پاراف شد.
عبارت مهم بایراموف این بود که دو کشور اکنون به «صلح بالفعل» رسیده‌اند. این تعبیر از نظر سیاسی مهم است، اما به معنی پایان کامل پرونده نیست. خود او بلافاصله گفت هنوز یک «مانع باقی‌مانده» باید برطرف شود تا توافق پاراف‌شده به امضای نهایی برسد. بنابراین پیام باکو دو لایه داشت: از یک سو می‌خواهد فضای پساجنگ را تثبیت‌شده نشان دهد؛ از سوی دیگر روشن می‌کند که چارچوب حقوقی نهایی هنوز تکمیل نشده است.
او همچنین گفت آذربایجان به‌طور یک‌جانبه محدودیت‌های ترانزیتی را کاهش داده، تجارت دوجانبه شکل گرفته و حتی فرآورده‌های نفتی به ارمنستان می‌فرستد. این بخش از سخنرانی نشان می‌دهد باکو می‌کوشد عادی‌سازی را از حوزه دیپلماسی رسمی به منافع اقتصادی روزمره منتقل کند؛ زیرا هرچه شبکه تجارت و ترانزیت گسترده‌تر شود، هزینه بازگشت به تقابل نیز بیشتر خواهد شد.
مین‌ها، مفقودان و مسئله بازگشت
بایراموف بخش قابل توجهی از سخنانش را به بازسازی مناطق تحت کنترل آذربایجان، بازگشت جمعیت و مین‌زدایی اختصاص داد. او گفت بیش از ۹۰ هزار نفر اکنون در مناطق بازسازی‌شده زندگی، تحصیل یا کار می‌کنند و آلودگی گسترده به مین همچنان مانع اصلی بازگشت است. بر اساس ارقام ارائه‌شده از سوی او، از سال ۲۰۲۰ تاکنون بیش از ۴۰۰ نفر قربانی مین شده‌اند و مجموع قربانیان سه دهه گذشته از ۳۵۰۰ نفر فراتر رفته است.
او همچنین تعیین سرنوشت نزدیک به چهار هزار آذربایجانی مفقودشده در دوره مناقشه را برای آشتی پس از جنگ ضروری دانست. این موضوعات فقط مسائل انسانی نیستند؛ در مذاکرات صلح، مین‌ها، بازگشت جمعیت و مفقودان می‌توانند به پرونده‌های سیاسی تبدیل شوند و بر سرعت عادی‌سازی اثر بگذارند.
قفقاز به‌عنوان مسیر تجارت و انرژی
بخش دوم روایت آذربایجان اقتصادی بود. بایراموف کشورش را تأمین‌کننده قابل اتکای گاز برای ۱۶ کشور معرفی کرد و گفت باکو در کنار صادرات سوخت‌های فسیلی، ظرفیت خورشیدی و بادی را توسعه می‌دهد؛ هدف اعلام‌شده این است که تا ۲۰۳۰ نزدیک به ۴۰ درصد برق کشور از منابع تجدیدپذیر تولید شود.
او رشد حدود ۹۰ درصدی حجم بار در «کریدور میانی» از سال ۲۰۲۲ را نشانه افزایش اهمیت مسیرهای عبوری از آذربایجان دانست. بندر باکو، راه‌آهن باکو–تفلیس–قارص و طرح «راه ابریشم دیجیتال» در این روایت اجزای یک راهبرد واحدند: تبدیل موقعیت جغرافیایی آذربایجان به اهرم اقتصادی و سیاسی.
بایراموف همچنین از مسیر موسوم به TRIPP سخن گفت؛ مسیری که قرار است ارتباط میان بخش اصلی آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان را تسهیل کند. همین نقطه یکی از حساس‌ترین بخش‌های معادله منطقه‌ای است، زیرا نحوه اجرای مسیرهای ارتباطی در جنوب ارمنستان مستقیماً با ملاحظات حاکمیتی ایروان و همچنین منافع ایران در مرزهای شمال‌غربی پیوند دارد.
چرا این سخنرانی برای ایران مهم است؟
بایراموف نام ایران را به محور سخنرانی تبدیل نکرد، اما نقشه‌ای که برای آینده قفقاز ترسیم کرد برای تهران اهمیت مستقیم دارد. ایران با ارمنستان و آذربایجان مرز دارد و همواره نسبت به هر ترتیبی که به تغییر مرزهای شناخته‌شده یا تضعیف دسترسی زمینی ایران به ارمنستان تعبیر شود حساس بوده است. در مقابل، توسعه ترانزیت منطقه‌ای در صورتی که بر مبنای حاکمیت کشورها و بدون تغییر مرزها انجام شود، می‌تواند ظرفیت تجارت شمال–جنوب و شرق–غرب را افزایش دهد.
نکته دیگر دریای خزر بود. وزیر خارجه آذربایجان کاهش سطح آب خزر را تهدیدی برای تنوع زیستی، معیشت و فعالیت اقتصادی کشورهای ساحلی خواند و خواستار پاسخ هماهنگ منطقه‌ای شد. این یکی از حوزه‌هایی است که منافع ایران و آذربایجان، فارغ از اختلاف‌های سیاسی، مستقیماً به یکدیگر متصل می‌شود.
آنچه هنوز روشن نیست
سخنرانی بایراموف پاسخ دقیقی نداد که «مانع باقی‌مانده» برای امضای توافق نهایی با ارمنستان دقیقاً در چه زمانی و با چه سازوکاری رفع خواهد شد. همچنین مشخص نکرد اجرای مسیرهای ارتباطی جدید چگونه با نگرانی‌های حاکمیتی طرف‌های منطقه جمع خواهد شد. به همین دلیل، اعلام «صلح بالفعل» را باید توصیف سیاسی باکو از مرحله کنونی دانست، نه معادل یک معاهده صلح نهایی و اجراشده.
مسیر بعدی را امضای توافق نهایی، شکل اجرای ترتیبات ترانزیتی، پیشرفت مین‌زدایی و میزان واقعی تجارت مستقیم میان باکو و ایروان تعیین می‌کند. اگر این چهار روند جلو بروند، سخنرانی نیویورک می‌تواند بازتاب یک تغییر ساختاری در قفقاز باشد؛ اگر متوقف شوند، فاصله میان «صلح بالفعل» و صلح حقوقی دوباره به نقطه اصلی اختلاف تبدیل خواهد شد.
مطالب مرتبط
ایران · ۱۱ آبان ۱۴۰۵قوه قضاییه: زنی که «لیدر» تجمعات خیابانی خوانده شده بازداشت شد
آمریکا · ۱۱ آبان ۱۴۰۵هیلی استیونز از رقیب جمهوری‌خواه حزبش در میشیگان حمایت کرد و دموکرات‌ها او را کنار گذاشتند
انتخابات و حکمرانی · ۱۱ آبان ۱۴۰۵