بحران دود فرامرزی در جنوب‌شرق آسیا؛ آتش‌سوزی‌های اندونزی دوباره همسایگان را درگیر کرد

آتش‌سوزی‌های اندونزی بحران دود فرامرزی را در جنوب‌شرق آسیا تشدید کرد

آتش‌سوزی‌های گسترده در کالیمانتان و سوماترای اندونزی بار دیگر دود غلیظ را از مرزها عبور داده و بخش‌هایی از جنوب‌شرق آسیا را با آلودگی خطرناک هوا روبه‌رو کرده است. مرکز تخصصی هواشناسی آسه‌آن سطح هشدار منطقه جنوبی را به ۳ رسانده؛ بالاترین سطح در سامانه هشدار دود فرامرزی این مرکز.

بحران کنونی فقط یک مشکل داخلی اندونزی نیست. دود ناشی از آتش‌سوزی جنگل‌ها، زمین‌ها و به‌ویژه اراضی توربی به مناطق همسایه رسیده و بار دیگر توان سازوکارهای چنددهه‌ای آسه‌آن برای پیشگیری و مهار آلودگی فرامرزی را در معرض آزمون قرار داده است.

بحران دود فرامرزی در جنوب‌شرق آسیا به کجا رسیده است؟

مرکز تخصصی هواشناسی آسه‌آن (ASMC) در ۲۶ اوت ۲۰۲۶ سطح هشدار ۳ را برای جنوب منطقه فعال کرد. در تعریف رسمی این مرکز، سطح ۳ زمانی به کار می‌رود که خطر دود فرامرزی شدید بالا باشد؛ از جمله در شرایطی که فعالیت کانون‌های آتش قابل‌توجه و پایدار است، دود متوسط تا غلیظ به‌طور گسترده مشاهده می‌شود، هوای خشک ادامه دارد و باد دود را به سوی کشورهای همسایه منتقل می‌کند.

هنگام فعال‌شدن این هشدار، تصاویر ماهواره‌ای دود متوسط تا غلیظ را بر فراز بخش‌های گسترده‌ای از کالیمانتان و سوماترا نشان می‌داد. ASMC همچنین اعلام کرد که دود فرامرزی از کانون‌های آتش در کالیمانتان غربی به سمت شمال حرکت کرده است.

در به‌روزرسانی‌های سپتامبر نیز ایستگاه‌هایی در کالیمانتان غربی و مرکزی کیفیت هوای «خطرناک» و نقاطی در سوماترای جنوبی، ساراواک مالزی و جنوب شبه‌جزیره مالزی کیفیت هوای «ناسالم» گزارش کرده‌اند. پوشش ابری در برخی مناطق مانع از تعیین کامل گستره کانون‌های آتش و دود شده است؛ محدودیتی که در تفسیر داده‌های ماهواره‌ای باید در نظر گرفته شود.

هزینه انسانی بحران؛ بیش از ۱۱۳ هزار مورد بیماری تنفسی

ابعاد بهداشتی بحران در اندونزی به‌سرعت افزایش یافته است. داده‌های وزارت بهداشت این کشور که ۱۰ سپتامبر منتشر شد، نشان می‌دهد تا ۹ سپتامبر بیش از ۱۱۳ هزار مورد بیماری تنفسی مرتبط با آتش‌سوزی‌ها ثبت شده بود؛ در حالی که این رقم در اول سپتامبر ۵۰٬۸۹۱ مورد بود.

بیشترین فشار بر مناطق سوماترا و بورنئو متمرکز بوده است. بیش از ۱۲.۵ میلیون نفر در هفت استان در معرض دود و مه ناشی از آتش قرار گرفته‌اند و مقام‌های اندونزی برای مقابله با پیامدهای بهداشتی، ماسک، تجهیزات اکسیژن و نیروهای درمانی اعزام کرده‌اند.

بحران آموزش را نیز مختل کرده است. حدود ۱.۴ میلیون دانش‌آموز اندونزیایی در شش استان به دلیل کیفیت نامناسب هوا به آموزش از راه دور منتقل شدند. تعطیلی یا مجازی‌شدن مدارس نشان می‌دهد پیامد آتش‌سوزی‌ها از حوزه محیط‌زیست فراتر رفته و به سلامت عمومی و خدمات روزمره رسیده است.

چرا بحران ۲۰۲۶ اکنون اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟

عامل فوری تشدید خطر، هم‌زمانی فصل خشک با شرایط شدید ال‌نینو است. ASMC برای سپتامبر تا نوامبر ۲۰۲۶ احتمال بارندگی کمتر از حد معمول را در بخش بزرگی از جنوب منطقه مطرح کرده و دمای بالاتر از معمول نیز برای بسیاری از نقاط پیش‌بینی شده است. چنین شرایطی محیط مساعدتری برای شکل‌گیری و ماندگاری آتش ایجاد می‌کند.

داده‌های انتشار آلاینده‌ها نیز شدت غیرعادی فصل جاری را نشان می‌دهد. داده‌های سرویس اقلیمی کوپرنیک اتحادیه اروپا نشان داده است انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از آتش‌سوزی‌های اندونزی در فاصله اول تا هفتم سپتامبر به حدود ۱۹.۷ میلیون تن رسیده؛ رقمی بسیار بالاتر از میانگین فصلی و نزدیک به سطوح ثبت‌شده در بحران بزرگ ۲۰۱۵.

با این حال، شرایط آب‌وهوایی تمام علت آتش‌سوزی‌ها را توضیح نمی‌دهد. وزیر جنگلداری اندونزی در ابتدای سپتامبر بخش عمده تخریب جاری را ناشی از فعالیت انسانی توصیف کرد. ال‌نینو و خشکسالی می‌توانند آتش را تشدید و مهار آن را دشوارتر کنند، اما این موضوع به‌تنهایی منشأ همه کانون‌های آتش را مشخص نمی‌کند.

آسه‌آن چه کرده و چه چیزی هنوز حل نشده است؟

مسئله دود فرامرزی برای جنوب‌شرق آسیا تازه نیست. پس از آتش‌سوزی‌های شدید ۱۹۹۷ و ۱۹۹۸، کشورهای آسه‌آن در ۱۰ ژوئن ۲۰۰۲ «توافق آسه‌آن درباره آلودگی دود فرامرزی» را در کوالالامپور امضا کردند. این توافق در ۲۰۰۳ لازم‌الاجرا شد و در نهایت همه اعضای آسه‌آن آن را تصویب کردند.

آسه‌آن سپس نخستین نقشه‌راه همکاری برای حرکت به سوی منطقه عاری از دود فرامرزی را برای دوره ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ اجرا کرد. تداوم مشکل باعث شد نقشه‌راه دوم برای سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۳۰ تصویب شود. بنابراین بحران جاری را نمی‌توان صرفاً به معنای نبود همکاری منطقه‌ای دانست؛ سازوکار حقوقی، پایش ماهواره‌ای، هشدار مشترک و نقشه‌راه منطقه‌ای وجود دارد. مسئله اصلی این است که این مجموعه هنوز نتوانسته از بازگشت اپیزودهای شدید دود جلوگیری کند.

نقشه‌راه دوم آسه‌آن اکنون چشم‌انداز «آسه‌آن عاری از دود فرامرزی تا ۲۰۳۰» را دنبال می‌کند و علاوه بر مهار آتش، مدیریت پایدار اراضی کشاورزی و توربی، تقویت اجرای قوانین، تأمین منابع و کاهش آثار بهداشتی و اقتصادی را در بر می‌گیرد.

چه چیزهایی هنوز نمی‌دانیم؟

با وجود شواهد روشن درباره شدت آتش و انتقال دود از مرزها، هنوز نمی‌توان مدت بحران را با قطعیت تعیین کرد. تغییر جهت باد، بارش و موفقیت عملیات مهار آتش می‌تواند کیفیت هوا را در فاصله کوتاهی تغییر دهد. خود ASMC نیز تأکید کرده است که پوشش ابری گاهی مانع مشاهده کامل کانون‌های آتش می‌شود.

همچنین نباید تمام آتش‌های منطقه را به یک علت یا یک صنعت نسبت داد. برای تعیین مسئولیت هر کانون آتش به داده‌های مکانی، تحقیقات محلی و شواهد حقوقی نیاز است. گزارش وجود آتش در یک منطقه، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که چه شخص یا شرکتی آن را ایجاد کرده است.

پیامد بحران برای منطقه چیست؟

مستندترین اثر فعلی بر سلامت عمومی است: افزایش بیماری‌های تنفسی، محدودشدن فعالیت‌های بیرونی و اختلال در آموزش. دود فرامرزی همچنین می‌تواند بر حمل‌ونقل و فعالیت اقتصادی اثر بگذارد، اما میزان خسارت اقتصادی کل بحران ۲۰۲۶ هنوز برای اعلام یک رقم نهایی روشن نیست.

در سطح سیاسی، بازگشت دود مسئله مسئولیت و همکاری میان دولت‌های آسه‌آن را دوباره برجسته کرده است. تفاوت مهم اینجاست که آلودگی هوا به مرز سیاسی محدود نمی‌ماند؛ مهار آتش در یک کشور می‌تواند مستقیماً بر کیفیت هوای کشور همسایه اثر بگذارد و همین ویژگی، همکاری منطقه‌ای را به بخش ضروری پاسخ به بحران تبدیل می‌کند.

تأثیر بحران دود جنوب‌شرق آسیا بر ایران چیست؟

در حال حاضر تأثیر مستقیم و قابل‌اثباتی بر ایران روشن نیست. کانون جغرافیایی بحران در جنوب‌شرق آسیاست و شواهد موجود اثر مستقیمی بر کیفیت هوای ایران، اقتصاد ایران یا تجارت خارجی کشور نشان نمی‌دهد. بنابراین پیوند دادن این رویداد به ایران بدون داده مشخص، فراتر از شواهد موجود خواهد بود.

مرحله بعدی؛ چه شاخص‌هایی باید رصد شود؟

مهم‌ترین شاخص کوتاه‌مدت، وضعیت هشدار ASMC است. کاهش هشدار از سطح ۳، افت پایدار کانون‌های آتش و بهبود شاخص‌های کیفیت هوا در کالیمانتان، سوماترا، ساراواک و دیگر مناطق درگیر می‌تواند نشانه فروکش‌کردن بحران باشد.

عامل دوم بارندگی است. ASMC هشدار داده که ال‌نینو قوی و بارش کمتر از معمول می‌تواند خطر دود فرامرزی را بالا نگه دارد، هرچند افزایش بارش با نزدیک‌شدن به دوره بین‌موسمی در حوالی اکتبر ممکن است بخشی از فشار را کاهش دهد. این یک پیش‌بینی قطعی درباره پایان بحران نیست؛ جهت باد، میزان بارش و موفقیت عملیات اطفای حریق تعیین خواهد کرد دود چه مدت در منطقه باقی بماند.

در افق بلندتر، آزمون اصلی آسه‌آن اجرای نقشه‌راه ۲۰۲۳ تا ۲۰۳۰ است. معیار مهم دیگر صرفاً تعداد نشست‌ها یا توافق‌ها نیست، بلکه کاهش پایدار دفعات وقوع اپیزودهای دود فرامرزی و دستیابی اعضا به اهداف کیفیت هوای PM2.5 خواهد بود.

منابع

• South China Morning Post — https://www.scmp.com/week-asia/health-environment/article/3367217/smoke-how-southeast-asia-bungled-its-haze-response
• ASEAN Specialised Meteorological Centre — https://asmc.asean.org/
• ASMC Level 3 Alert, 26 August 2026 — https://asmc.asean.org/alert20260826-activation-of-alert-level-3-for-the-southern-asean-region/
• Reuters, 10 September 2026 — https://www.reuters.com/business/environment/indonesian-wildfires-cause-respiratory-infections-double-week-health-ministry-2026-09-10/
• Reuters, 9 September 2026 — https://www.reuters.com/business/environment/indonesian-wildfire-emissions-surge-worlds-highest-data-shows-2026-09-09/
• Reuters, 1 September 2026 — https://www.reuters.com/business/environment/reducing-indonesia-wildfires-will-be-challenging-el-nio-peaks-this-month-2026-09-01/
• ASEAN Haze Portal — https://hazeportal.asean.org/action/asean-agreement-on-transboundary-haze-pollution/
• ASEAN Haze Portal — https://hazeportal.asean.org/2024/02/28/launch-of-the-second-asean-haze-free-roadmap-2023-2030-and-policy-dialogue-on-strategies-and-actions-for-achieving-a-haze-free-southeast-asia/