حوثی‌ها چگونه عربستان را به نقطه فشار تبدیل کرده‌اند؟ | تحلیل ۳۶۰

محرک: از باند فرودگاه صنعا تا ترمینال ریاض

دور کنونی درگیری از یک پرواز شروع شد. روز ۲۲ تیر (۱۳ ژوئیه ۲۰۲۶) نیروهای دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن باند فرودگاه صنعا را بمباران کردند. دولت یمن گفت هدف، جلوگیری از فرود هواپیمایی بوده که یک هیئت حوثی را از ایران بازمی‌گرداند. حوثی‌ها گفتند هواپیما بیمار، مسافر جامانده و یک هیئت رسمی حمل می‌کرد و در نهایت در الحدیده نشست. آن‌ها عربستان را مسئول حمله دانستند و ایران آن را نقض حقوق بین‌الملل خواند.

یک هفته بعد، ۲۹ تیر (۲۰ ژوئیه)، حوثی‌ها با استناد به اصل «چشم در برابر چشم» محاصره دریایی عربستان را اعلام کردند. از ۱۲ مهر (۴ اکتبر) نیروهای دولت یمن با پشتیبانی عربستان عملیاتی به نام «فجر یمن» را برای بازپس‌گیری مخا و جزیره میون، در نزدیکی تنگه باب‌المندب، آغاز کردند. حوثی‌ها دو روز بعد حملات به فرودگاه‌های عربستان را شروع کردند.

بر اساس اعلام ائتلاف به رهبری عربستان در ۲۳ مهر، حوثی‌ها از ابتدای اکتبر ۲۰ بار فرودگاه ملک خالد را هدف گرفته‌اند. در این فرودگاه ۱۷ نفر کشته و بیش از ۳۳۰ نفر زخمی شده‌اند و مجموع تلفات حمله به فرودگاه‌های عربستان به ۱۹ کشته و ۳۶۴ زخمی رسیده است. شب سه‌شنبه ۲۱ مهر ساختمان اداری آرامکو در ظهران هدف قرار گرفت. وزارت انرژی عربستان از «آتش‌سوزی محدود» گفت، اما سه منبع آگاه از خسارت «گسترده» در چند طبقه خبر دادند.

تاریخچه: یازده سال جنگ، سه دوره آرامش شکننده

برای فهم اینکه چرا حملات اکتبر نقطه عطف است، باید دید این جنگ از کجا آمده است.

تفاوت این دور با گذشته: در ۲۰۱۹ عربستان می‌توانست بخش بزرگ صادراتش را از خلیج فارس ادامه دهد. امروز، با بسته بودن هرمز، مسیر دریای سرخ که در تیررس حوثی‌هاست، شریان اصلی شده است. هم‌زمان، توافق ۲۰۲۳ که قرار بود ایران و عربستان را از رقابت نیابتی دور کند، زیر فشار جنگ ایران قرار گرفته است.

تضاد روایت‌ها: هر طرف چه می‌گوید؟

نقطه مشترک همه روایت‌ها این است که هر طرف خود را واکنش‌دهنده و طرف مقابل را آغازگر معرفی می‌کند. همین موضوع، تشخیص «نقطه شروع» را به یکی از محل‌های اصلی اختلاف تبدیل کرده است.

زنجیره سازوکار: یک موشک چگونه به اقتصاد عربستان می‌رسد؟

نکته مهم این زنجیره آن است که لازم نیست تولید نفت عربستان کاهش یابد تا هزینه ایجاد شود. اقتصاد غیرنفتی عربستان، که دولت آن را موتور رشد معرفی می‌کند، به همان فرودگاه‌ها، رویدادها و اعتماد خارجی وابسته است که اکنون هدف قرار گرفته‌اند.

جدول شواهد: کدام عدد چه می‌گوید و چه نمی‌گوید

اثر بر ایران: کدام کانال واقعی است؟

برای مخاطب ایرانی، این جنگ از سه کانال قابل ردیابی اثر می‌گذارد:

یک نکته را باید صادقانه گفت: هیچ‌کدام از این سه کانال هنوز به نتیجه قطعی نرسیده و رابطه علت و معلولی میان حملات حوثی‌ها و تصمیم‌های واشنگتن درباره ایران فعلاً اثبات نشده است.

بازیگران: چه کسی چه می‌خواهد؟

فرضیه‌های رقیب

۱. جنگ نیابتی: حوثی‌ها ابزار فشار ایران‌اند و هدف اصلی، کاهش محاصره ایران است. شواهد له: هم‌زمانی با بن‌بست ایران و آمریکا، اظهارات یک مقام ارشد ایرانی، خواسته پرواز به ایران. شواهد علیه: انکار حوثی‌ها، نبود سند فرماندهی، و اینکه جرقه، رویدادی در خود یمن بود.

۲. جنگ یمنی با پیامد منطقه‌ای: حوثی‌ها در درجه اول به عملیات «فجر یمن» و تهدید مخا و باب‌المندب واکنش نشان می‌دهند. شواهد له: آغاز حملات دو روز پس از شروع عملیات، و خواسته‌هایی که عمدتاً یمنی‌اند. فواز جرجس از مدرسه اقتصاد لندن می‌گوید آنچه حوثی‌ها اکنون می‌خواهند «صلح فاتح» است.

۳. جنگ خلیج فارس: فارع المسلمی، پژوهشگر یمنی، می‌گوید: «این فقط جنگ سعودی نیست؛ جنگ خلیج فارس است» و از خطر درگیری بدتر از ۲۰۱۵ هشدار می‌دهد. در این خوانش، یمن، هرمز و باب‌المندب یک صحنه واحدند.

این سه فرضیه لزوماً متضاد نیستند؛ محتمل‌ترین خوانش ترکیبی از آن‌هاست، اما وزن هرکدام فقط با رفتار بعدی بازیگران روشن می‌شود.

قوی‌ترین تحلیل مخالف

قوی‌ترین نقد بر تز رونما این است که ممکن است اثر حملات را بزرگ‌نمایی کند. عربستان بیشتر پرتابه‌ها را رهگیری کرده، تولید نفتش آسیب ندیده، مسیر صادرات را به سمت سوئز تغییر داده و اقتصاد غیرنفتی‌اش طبق پیش‌بینی رسمی همچنان رشد مثبت دارد. فرودگاه هم پیش‌تر پس از حمله ۸ اکتبر ظرف یک روز بازگشایی شده بود. عبدالعزیز صقر، رئیس مرکز پژوهش‌های خلیج، معتقد است حوثی‌ها به «نقطه عدم مذاکره» رسیده‌اند و تنها گزینه ریاض اقدام نظامی است؛ یعنی ممکن است فشار، برعکس، عربستان را به تشدید و نه مذاکره سوق دهد.

این نقد بخشی از تز را اصلاح می‌کند: آسیب‌پذیری عربستان واقعی است، اما هنوز به زیان پایدار تبدیل نشده. مرز میان «فشار مؤثر» و «آزار پرهزینه اما قابل تحمل» با داده‌های هفته‌های آینده مشخص می‌شود، نه با شمار حملات.

نقاط کور

1. ۱ارقام تلفات را ائتلاف اعلام کرده و منبع مستقل ندارد.
2. ۲میزان واقعی خسارت آرامکو محل اختلاف است.
3. ۳بیشتر بارگیری‌های ساحل غربی عربستان بدون سیگنال ردیابی (AIS) انجام می‌شود و داده‌های صادرات ینبع متناقض شده‌اند.
4. ۴محتوای واقعی گفت‌وگوهای تهران و ریاض منتشر نشده است.
5. ۵ادعای نقش ایران بر منابع بی‌نام تکیه دارد.

سناریوهای شرطی و شاخص‌های رصد

شاخص‌هایی که باید هر هفته دید: بازگشایی واقعی فرودگاه ریاض و تعداد پروازها، بازگشت شرکت‌های هواپیمایی، صادرات ینبع و مسیر نفتکش‌ها، نرخ بیمه ریسک جنگ در دریای سرخ، اطلاعیه‌های آرامکو، تماس‌های دیپلماتیک تهران و ریاض، و موضع آمریکا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای ۱۲ آبان.

بازسنجی تز

شواهد موجود از بخش اول تز پشتیبانی می‌کند: حملات اکتبر دقیقاً بر نقطه‌ای فشار آورده‌اند که عربستان پس از بسته شدن هرمز بیشترین وابستگی را به آن دارد، و هزینه آن بیش از بشکه نفت، در اعتبار و سرمایه ظاهر می‌شود. بخش دوم تز، یعنی پیوند این کارزار با فشار بر آمریکا به نفع ایران، تا امروز بر ادعای منابع بی‌نام و هم‌زمانی رویدادها تکیه دارد و اثبات نشده است.

اگر ریاض در هفته‌های آینده به سمت مذاکره با میانجی‌گری ایران برود، یا واشنگتن هم‌زمان با کاهش حملات در فشار بر ایران انعطاف نشان دهد، تز تقویت می‌شود. اگر عربستان با تشدید نظامی پاسخ دهد و حوثی‌ها عقب بنشینند، یا حملات بی‌ارتباط با هر تحول در پرونده ایران ادامه یابد، باید وزن بیشتری به خوانش «جنگ یمنی» داد. این را فقط رفتار بازیگران تعیین می‌کند، نه لحن بیانیه‌ها.