چرا در مهر تورم نقطه‌ای ایران کم شد اما تورم سالانه ۳٫۲ واحد بالا رفت؟

مرکز آمار ایران برای مهر ۱۴۰۵ (۲۳ شهریور تا ۲۲ مهر ماه شمسی معادل ۲۳ سپتامبر تا ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶) دو عدد منتشر کرده که در نگاه اول خلاف هم‌اند: تورم نقطه‌ای ۱٫۱ واحد درصد پایین آمده و ۸۸٫۷ درصد شده، اما تورم سالانه ۳٫۲ واحد بالا رفته و به ۷۶٫۸ درصد رسیده است. تورم ماهانه هم نه‌تنها کم نشده، ۰٫۲ واحد بالاتر از ماه قبل، یعنی ۴٫۴ درصد، ثبت شده. پرسش این تحلیل ساده است: وقتی قیمت‌ها در یک ماه ۴٫۴ درصد گران شده‌اند، چرا یکی از شاخص‌ها «بهبود» نشان می‌دهد و دیگری «بدتر شدن»؟

سه تورم، سه پرسش متفاوت

هر یک از این اعداد به پرسش دیگری پاسخ می‌دهد و جابه‌جایشان با هم گمراه‌کننده است. تعریف‌ها بر پایه‌ی توضیح یک پایگاه خبری انگلیسی‌زبان از گزارش مرکز آمار آمده است.

پس «تورم کم شد» و «تورم زیاد شد» هر دو در این گزارش درست‌اند، به شرط آنکه معلوم باشد کدام شاخص گفته می‌شود. اما فقط یکی از آن‌ها نشان می‌دهد قیمت‌ها همین امروز با چه سرعتی بالا می‌روند: ماهانه.

چرا تورم نقطه‌ای پایین آمد؟ اثر پایه

تورم نقطه‌ای یک نسبت است: شاخص مهر ۱۴۰۵ تقسیم بر شاخص مهر ۱۴۰۴. وقتی ماه تازه وارد مقایسه می‌شود، ماه قدیمی از آن بیرون می‌رود. اگر ماه تازه کمتر از ماه بیرون‌رفته گران شده باشد، عدد کاهش می‌یابد، حتی اگر قیمت‌ها همچنان با سرعت بالا بروند.

محاسبه‌ی رونما: اگر تورم نقطه‌ای از حدود ۸۹٫۸ به ۸۸٫۷ درصد رسیده و ماه جدید ۴٫۴ درصد گرانی داشته، آنگاه ماه بیرون‌رفته از مقایسه حدود ۵ درصد گرانی داشته است (با گردکردن ارقام، بازه‌ی ۴٫۹ تا ۵٫۱ درصد). یعنی کاهش ۱٫۱ واحدی نه‌ از «آرام‌شدن» قیمت‌ها که از این می‌آید که مهر پارسال هم تقریباً به همین اندازه تند بوده است. این رقم رسمی نیست و به این شرط درست است که رقم شهریور ۸۹٫۸ باشد؛ رقم شهریور در گزارش‌های خوانده‌شده فقط به‌صورت «۱٫۱ واحد بالاتر از مهر» آمده است.

یک مقایسه‌ی دیگر: اگر ۴٫۴ درصد ماهانه ۱۲ ماه پشت‌سرهم تکرار شود، قیمت‌ها حدود ۶۸ درصد بالا می‌روند. تورم نقطه‌ای ۸۸٫۷ درصد معادل میانگین حدود ۵٫۴ درصد گرانی در هر ماه از سال گذشته است. پس ماه اخیر از میانگین یک‌ساله «کندتر» بوده، اما کند به معنای ارزان‌شدن نیست.

چرا تورم سالانه بالا رفت؟

تورم سالانه میانگین شاخص ۱۲ ماه را با میانگین ۱۲ ماه قبل از آن می‌سنجد، پس مثل یک کشتی بزرگ دیر می‌چرخد. وقتی سطح قیمت‌ها در ماه‌های اخیر بالا مانده است، حتی بدون شتاب تازه، میانگین ۱۲ ماه بالا می‌رود و ماه‌های ارزان‌تر قدیمی از محاسبه بیرون می‌افتند. به همین دلیل ممکن است هم‌زمان تورم نقطه‌ای کم و تورم سالانه زیاد شود.

استنباط رونما: کاهش نقطه‌ای کوچک و تک‌ماهه است و افزایش سالانه نشان می‌دهد سطح بالای قیمت‌ها در حال تثبیت در میانگین است. شاهد این برداشت فقط بازنشر گزارش‌های خبری است و بدون سری کامل ماهانه‌ی مرکز آمار نمی‌توان آن را قطعی کرد.

بیشتر بخوانید: خانواده‌های ایرانی در جنگ هشت‌ماهه از غذا، مسکن و آموزش می‌زنند

ماهانه‌ی ۴٫۴ درصد چه می‌گوید؟

ماهانه‌ی ۴٫۴ درصد از ماه قبل بالاتر است و بر اساس گزارش، ترکیبش یکنواخت نیست. در دسته‌های اصلی، آموزش با ۲۳٫۵ درصد بیشترین جهش را داشته، حمل‌ونقل ۱۰٫۷ درصد، تفریح و فرهنگ ۹٫۸ درصد، اما گروه «خوراکی، آشامیدنی و دخانیات» فقط ۲٫۴ درصد. گروه «کالاها و خدمات غیرخوراکی» ۵٫۸ درصد گران شده است.

جهش آموزش با آغاز سال تحصیلی هم‌خوان است، ولی این ارتباط توضیح رونماست و در گزارش‌های خوانده‌شده صریح نیامده. اگر درست باشد، بخشی از رقم ماهانه فصلی است و در ماه‌های بعد پایین می‌آید؛ برای قضاوت درباره‌ی روند باید ماه‌های بعد را دید.

در مقابل، خوراک با ۲٫۴ درصد ماهانه آرام‌تر بوده است. اما در مقایسه‌ی سالانه، گزارش یک رسانه‌ی اپوزیسیون خارج از کشور (با تکیه بر داده‌ی مرکز آمار) روغن و چربی‌های خوراکی را ۲۵۵ درصد و شیر، پنیر و تخم‌مرغ را ۱۵۴ درصد گران‌تر از سال قبل نوشته است. این ارقام از رسانه‌ای با موضع سیاسی روشن آمده و در متن‌های دیگر خوانده‌شده تأیید نشده؛ رونما آن‌ها را ادعا می‌داند، نه واقعیت تثبیت‌شده. در همان گزارش‌های دیگر، تورم نقطه‌ای دخانیات ۱۶۳٫۲ درصد، لوازم خانگی و مبلمان ۱۲۸٫۹ درصد و حمل‌ونقل ۱۲۸ درصد است.

چه کسانی بیشتر فشار می‌بینند؟

میانگین ملی بخشی از واقعیت را پنهان می‌کند. تورم نقطه‌ای روستایی ۱۰۷ درصد و شهری ۸۵٫۵ درصد است؛ در تورم سالانه هم روستایی ۹۲٫۳ و شهری ۷۴٫۱ درصد. فاصله‌ی ۲۱٫۵ واحد درصدی نقطه‌ای میان روستا و شهر نشان می‌دهد سبد مصرف روستایی که وزن بیشتری از غذا و انرژی دارد، سریع‌تر گران شده، هرچند این توضیح هم استنباط رونماست.

بر اساس دهک‌های هزینه‌ای، تورم سالانه از ۷۴٫۸ درصد برای دهک دهم (پرهزینه‌ترین) تا ۸۵٫۸ درصد برای دهک دوم متغیر است. فاصله‌ی ۱۱ واحدی میان این دو، از ۱۱٫۱ واحد ماه قبل اندکی کمتر شده. به عبارتی، سبد کم‌درآمدها هنوز تقریباً ۱۱ واحد گران‌تر شده از سبد پردرآمدها، و فاصله‌ی دو ماه اخیر عملاً تغییری نکرده است.

بیشتر بخوانید: بورس تهران زیر ۸ میلیون: رالی دوبرابری پس از جنگ رشد واقعی بود یا سایه سقوط ریال؟

قوی‌ترین دیدگاه مخالف: «کاهش واقعی است»

استدلال مخالف این است که تورم نقطه‌ای را همه در گفت‌وگوی عمومی دنبال می‌کنند و ۱٫۱ واحد کاهش، حتی اگر اثر پایه باشد، دست‌کم از نظر آماری کاهش است؛ پس نباید آن را بی‌اهمیت خواند. این استدلال تا اینجا درست است که کاهش واقعاً اتفاق افتاده و عدد ۸۸٫۷ از ۸۹٫۸ کمتر است.

اما ضعف آن در این است که پایین‌آمدن تورم نقطه‌ای در صورتی نشانه‌ی بهبود است که ماهانه هم پایین بیاید. در مهر ماهانه بالا رفته است، و ماه ۴٫۴ درصدی هنوز بالاتر از سطح عادی اقتصادهای باثبات است. پس جمع‌بندی دقیق این است که گرانی ماهانه ۰٫۲ واحد درصد از ماه قبل بالاتر شده، حتی اگر مقایسه‌ی سال‌به‌سال بهتر دیده شود.

چه چیزی نامعلوم است؟

متن اصلی گزارش مرکز آمار، سری کامل ماهانه‌ی سال گذشته و رقم دقیق شهریور برای تأیید محاسبه‌ی اثر پایه در دسترس نبود. داده‌ی بانک مرکزی برای مقایسه خوانده نشده و منابع فارسی‌زبان عمدتاً امکان خواندن خودکار نداشتند. همچنین روشن نیست جهش ۲۳٫۵ درصدی آموزش چقدر فصلی است، و ارقام غذا که فقط از یک رسانه‌ی سیاسی آمده، به تأیید مستقل نیاز دارد.