۴.۶۵ میلیارد تراکنش شاپرک؛ رشد اسمی پرداخت‌ها چه می‌گوید؟

شبکه پرداخت کارتی ایران در مرداد ۱۴۰۵ حدود ۴.۶۵ میلیارد تراکنش به ارزش تقریبی ۳۶.۵۴ هزار همت پردازش کرده است؛ ارقامی که از رشد شدید ارزش اسمی پرداخت‌ها حکایت دارد. اما جهش ریالی تراکنش‌ها به‌تنهایی معادل رشد واقعی مصرف نیست و برای خواندن آن باید تورم، تعداد تراکنش‌ها و متوسط مبلغ هر پرداخت را هم‌زمان دید.

بر پایه آمار منتشرشده از شاپرک، متوسط ارزش هر تراکنش در مرداد به حدود ۷.۸ میلیون تومان رسیده است. تهران همچنان بزرگ‌ترین سهم شبکه پرداخت را در اختیار دارد و تمرکز تراکنش‌های ریالی در پایتخت نشان می‌دهد وزن فعالیت اقتصادی، جمعیت و زیرساخت پذیرندگی در توزیع پرداخت‌های الکترونیکی همچنان نامتوازن است.

عدد ۹۳ درصد دقیقاً چه چیزی را نشان می‌دهد؟

مهم‌ترین نکته در خواندن این گزارش تفکیک «ارزش اسمی» از «حجم واقعی خرید» است. وقتی ارزش ریالی تراکنش‌ها نسبت به دوره مقایسه رشد می‌کند، بخشی از افزایش می‌تواند ناشی از بالا رفتن قیمت کالا و خدمات باشد. بنابراین نمی‌توان از رشد ۹۳ درصدی ارزش پرداخت‌ها نتیجه گرفت که مصرف خانوار یا مقدار کالا و خدمات خریداری‌شده نیز به همان نسبت افزایش یافته است.

برای سنجش رفتار واقعی مصرف‌کننده باید تغییر تعداد تراکنش‌ها، متوسط مبلغ هر تراکنش و شاخص‌های قیمت کنار هم قرار گیرند. اگر ارزش پرداخت‌ها بسیار سریع‌تر از تعداد تراکنش‌ها رشد کند، یکی از توضیح‌های مهم افزایش سطح عمومی قیمت‌ها و بزرگ‌تر شدن مبلغ اسمی هر خرید است؛ هرچند تغییر ترکیب خریدها، جابه‌جایی میان ابزارهای پرداخت و رفتار پذیرندگان نیز می‌تواند بر این نسبت اثر بگذارد.

آنچه می‌دانیم

تعداد تراکنش‌های شبکه پرداخت در مرداد حدود ۴.۶۵ میلیارد فقره و ارزش آنها نزدیک به ۳۶.۵۴ هزار همت گزارش شده است. متوسط مبلغ هر تراکنش نیز در محدوده ۷.۸ میلیون تومان قرار می‌گیرد. این ارقام نشان می‌دهد شبکه کارت و پرداخت الکترونیکی همچنان یکی از اصلی‌ترین مسیرهای جابه‌جایی پول در خریدهای روزمره و فعالیت پذیرندگان است.

تمرکز بالای پرداخت‌ها در تهران نیز با تمرکز جمعیت، بنگاه‌ها، فروشگاه‌های بزرگ، تجارت خدماتی و زیرساخت بانکی در این استان سازگار است. با این حال سهم بالاتر یک استان از ارزش تراکنش‌ها الزاماً به معنای قدرت خرید بالاتر همه ساکنان آن نیست؛ اندازه اقتصاد محلی و تعداد پذیرندگان نیز در این شاخص نقش دارند.

آنچه هنوز نمی‌دانیم

از این مجموعه اعداد به‌تنهایی نمی‌توان تغییر «مصرف واقعی» خانوار را استخراج کرد. برای چنین نتیجه‌ای باید داده پرداخت با تورم، فروش واقعی بخش‌های مختلف، درآمد خانوار و ترکیب تراکنش‌ها تعدیل شود. همچنین افزایش متوسط مبلغ هر تراکنش مشخص نمی‌کند چه سهمی از تغییر ناشی از قیمت‌های بالاتر و چه سهمی ناشی از خرید کالاها یا خدمات گران‌تر بوده است.

به همین دلیل تیترهایی که رشد ارزش تراکنش‌ها را مستقیماً نشانه رونق مصرف معرفی می‌کنند، از شواهد جلوتر می‌روند. داده شاپرک ابتدا درباره گردش اسمی پول در شبکه پرداخت سخن می‌گوید؛ تبدیل آن به سنجه رفاه یا قدرت خرید نیازمند داده‌های تکمیلی است.

چرا این گزارش برای اقتصاد مهم است؟

داده‌های پرداخت با فاصله زمانی نسبتاً کوتاه منتشر می‌شوند و می‌توانند یکی از سیگنال‌های سریع رفتار مالی خانوارها و بنگاه‌ها باشند. تغییر تعداد خریدها، متوسط مبلغ و سهم ابزارهای مختلف پرداخت به تحلیلگر کمک می‌کند بفهمد گردش پول در بخش خرده‌فروشی و خدمات چگونه تغییر کرده است.

این داده برای بانک‌ها و شرکت‌های پرداخت نیز اهمیت عملیاتی دارد. افزایش تعداد تراکنش‌ها بر ظرفیت پردازش، زیرساخت تسویه و مدیریت ریسک اثر می‌گذارد؛ در حالی که افزایش مبلغ متوسط تراکنش می‌تواند الگوی استفاده از کارت، درگاه اینترنتی و پایانه فروش را تغییر دهد.

تأثیر مستقیم بر بازار

برای بازار سهام ایران، آمار شاپرک بیش از همه برای شرکت‌های پرداخت، بانک‌ها، خرده‌فروشان و کسب‌وکارهای دیجیتال یک شاخص عملیاتی است. رشد گردش اسمی پرداخت می‌تواند درآمد کارمزدی و حجم فعالیت شبکه را بالا ببرد، اما برای ارزیابی سودآوری شرکت‌های بورسی باید ساختار کارمزد، هزینه زیرساخت، سهم بازار و رشد واقعی تراکنش هر شرکت جداگانه بررسی شود.

برای دنبال‌کردن جهت متغیرهای اصلی بازار ایران می‌توان از نقشه بازار رونما استفاده کرد؛ اما داده شاپرک به‌خودی‌خود سیگنال خرید یا فروش برای یک دارایی مشخص نیست.

پیشینه؛ چرا داده پرداخت با تورم اشتباه می‌شود؟

در اقتصادی با تورم بالا، مقادیر ریالی تقریباً همه متغیرهای اسمی می‌توانند بدون رشد هم‌اندازه در مقدار واقعی افزایش یابند. فروش ریالی یک فروشگاه، ارزش تراکنش‌های کارت و حتی گردش مالی یک صنعت ممکن است بالا برود، در حالی که تعداد کالاهای فروخته‌شده یا قدرت خرید واقعی مصرف‌کننده رشد بسیار کمتری داشته باشد.

به همین دلیل تحلیل اقتصادی این گزارش باید بر دو محور حرکت کند: شبکه پرداخت از نظر عملیاتی چه اندازه بزرگ‌تر شده و پس از حذف اثر قیمت‌ها، رفتار واقعی خرید چه تغییری کرده است. گزارش فعلی برای محور اول داده مستقیم دارد، اما برای محور دوم به آمار مکمل نیاز است.

مسیر بعدی؛ سه متغیر قابل‌رصد

1. تعداد تراکنش‌ها: رشد یا افت تعداد پرداخت‌ها در گزارش بعدی مشخص می‌کند افزایش گردش ریالی تا چه حد با دفعات بیشتر خرید همراه است.
2. متوسط مبلغ هر تراکنش: شتاب این شاخص در مقایسه با تورم می‌تواند درباره تغییر اندازه اسمی سبد خرید اطلاعات بیشتری بدهد.
3. ارزش واقعی پرداخت‌ها: تعدیل ارزش تراکنش‌ها با شاخص قیمت، تصویر دقیق‌تری از جهت مصرف و فعالیت اقتصادی ارائه می‌کند.