سودان؛ جنگ فراموش‌شده‌ای که منطقه را می‌بلعد

مسئله اصلی؛ سودان فقط جنگ دو ژنرال نیست

در ظاهر، جنگ سودان نبردی میان ارتش رسمی سودان، به فرماندهی عبدالفتاح البرهان، و نیروهای واکنش سریع یا RSF، به رهبری محمد حمدان دقلو مشهور به حمیدتی، است. اما در سطح عمیق‌تر، این جنگ محصول فروپاشی تدریجی مدلی از حکومت‌داری است که برای دهه‌ها بر ارتش، امنیتی‌سازی سیاست، اقتصاد غیرشفاف و حذف نهادهای مدنی تکیه داشت.

این بحران در آوریل ۲۰۲۳ و در متن اختلاف بر سر ادغام RSF در ارتش رسمی و مسیر انتقال قدرت به حکومت غیرنظامی به جنگ تمام‌عیار تبدیل شد. بنابراین نقطه آغاز جنگ، یک اختلاف نظامی بود؛ اما ریشه آن در مسئله‌ای قدیمی‌تر قرار داشت: سودان دولتی داشت که ابزار خشونت را تکثیر کرده بود، اما نتوانسته بود آن را زیر کنترل نهادی واحد نگه دارد.

پرسش اصلی این نیست که کدام فرمانده پیروز می‌شود. پرسش اصلی این است که چرا ساختار سیاسی سودان به نقطه‌ای رسید که شبه‌نظامی، معدن طلا، مسیر قاچاق، حمایت خارجی و اقتصاد جنگ بتوانند جایگزین نهادهای رسمی دولت شوند.

چرا و چگونه بحران به این نقطه رسید؟

ریشه بحران در سه لایه قرار دارد. لایه اول، سیاسی است: خروج عمرالبشیر از قدرت در ۲۰۱۹ فرصت انتقال غیرنظامی را ایجاد کرد، اما ارتش و RSF در عمل بخش اصلی قدرت را حفظ کردند. کودتای ۲۰۲۱ این مسیر را شکست و اعتماد نیروهای مدنی به نظامیان را کاهش داد.

لایه دوم، نظامی است: موضوع ادغام RSF در ارتش رسمی به بن‌بست رسید. برای ارتش، وجود یک نیروی مسلح مستقل تهدید حاکمیت بود؛ برای RSF، ادغام سریع به معنای از دست دادن استقلال نظامی، مالی و سیاسی بود. همین تضاد در نهایت به انفجار نظامی در آوریل ۲۰۲۳ انجامید.

لایه سوم، اقتصادی است: RSF فقط یک نیروی مسلح نبود؛ به شبکه‌ای متکی بر طلا، تجارت غیررسمی، مسیرهای مرزی، روابط قبیله‌ای و منابع مستقل مالی تبدیل شده بود. در چنین وضعی، جنگ فقط بر سر فرماندهی ارتش نبود؛ جنگ بر سر منابع، مشروعیت و حق کنترل آینده دولت بود.

پهپادها؛ چهره جدید جنگ‌های خاکستری

یکی از مهم‌ترین تغییرات جنگ سودان، گسترش استفاده از پهپادهاست. پهپادها جنگ را ارزان‌تر، طولانی‌تر و مبهم‌تر کرده‌اند. در گذشته، حمله عمقی به فرودگاه، انبار سوخت، پایگاه لجستیکی یا مسیر کمک‌رسانی معمولاً نیازمند نیروی هوایی کلاسیک بود؛ اکنون بازیگران دولتی و غیردولتی می‌توانند با هزینه پایین‌تر به اهداف راهبردی ضربه بزنند.

این تحول فقط فنی نیست؛ سیاسی هم هست. پهپادها امکان انکارپذیری را بالا می‌برند. وقتی منشأ پهپاد، مسیر پرواز، تأمین‌کننده قطعه و فرمانده عملیات مبهم باشد، مسئولیت‌پذیری حقوقی دشوارتر می‌شود. به همین دلیل، جنگ سودان وارد مرحله‌ای شده که در آن فناوری ارزان می‌تواند فرسایش دولتی را تشدید کند.

اثر اقتصادی جنگ سودان

اقتصاد سودان پیش از جنگ نیز شکننده بود؛ اما جنگ، شکنندگی را به فروپاشی نزدیک کرد. کاهش فعالیت‌های تولیدی، ناامنی مسیرهای حمل‌ونقل، اختلال در صادرات، سقوط ارزش پول ملی، فرار سرمایه انسانی و وابستگی بیشتر به شبکه‌های غیررسمی، اقتصاد کشور را از مدار دولت خارج کرده است.

طلا در اینجا نقشی دوگانه دارد. از یک سو می‌تواند منبع ارز و بقای اقتصادی باشد؛ از سوی دیگر وقتی در شبکه‌های غیرشفاف و زیر کنترل بازیگران مسلح قرار گیرد، به ابزار تأمین مالی جنگ تبدیل می‌شود. گزارش‌های اقتصادی درباره اختلال در صادرات طلا و کاهش ارزش پوند سودان نشان می‌دهد جنگ مستقیماً به بازار ارز، تجارت خارجی و قدرت خرید شهروندان منتقل شده است.

نتیجه اقتصادی روشن است: هرچه جنگ طولانی‌تر شود، اقتصاد رسمی کوچک‌تر و اقتصاد جنگ بزرگ‌تر می‌شود. این همان نقطه‌ای است که بازسازی پس از جنگ را دشوار می‌کند، چون بازیگران مسلح از ادامه بی‌ثباتی سود اقتصادی می‌برند.

اثر انسانی، اجتماعی و سیاسی

بزرگ‌ترین هزینه جنگ سودان را غیرنظامیان می‌پردازند. آوارگی میلیونی، گرسنگی، فروپاشی خدمات درمانی، بسته شدن مدارس، شیوع بیماری‌ها، خشونت جنسی، حمله به زیرساخت‌ها و محدود شدن کمک‌رسانی، بحران را از سطح نظامی به سطح بقای اجتماعی منتقل کرده است.

وقتی غذا، آب، دارو و مسیر امن به ابزار فشار تبدیل می‌شوند، جنگ دیگر فقط نبرد بر سر خاک نیست؛ نبرد بر سر زنده‌ماندن است. در چنین شرایطی، جامعه مدنی تضعیف می‌شود، کودکان از آموزش جدا می‌شوند، خانواده‌ها از هم می‌پاشند و گروه‌های مسلح قدرت بیشتری برای جذب نیرو پیدا می‌کنند.

پیامد سیاسی این وضعیت نیز عمیق است. حتی اگر آتش‌بس اعلام شود، بازسازی اعتماد عمومی، بازگشت آوارگان، ادغام نیروهای مسلح، پاسخ‌گویی در برابر جنایت‌ها و احیای خدمات پایه، سال‌ها زمان خواهد برد. بنابراین بحران سودان با توقف شلیک پایان نمی‌یابد؛ فقط وارد مرحله دشوارتر بازسازی دولت می‌شود.

جمع‌بندی تحلیلی رونما

جنگ سودان فقط یک جنگ فراموش‌شده در آفریقا نیست؛ الگویی از آینده بخشی از بحران‌های جهانی است. در این الگو، دولت نه با حمله خارجی، بلکه با فرسایش داخلی فرو می‌ریزد؛ ارتش رقیب شبه‌نظامی می‌شود؛ طلا جای بودجه ملی را می‌گیرد؛ پهپاد جای نیروی هوایی کلاسیک را پر می‌کند؛ و گرسنگی به بخشی از میدان نبرد تبدیل می‌شود.

سودان نشان می‌دهد وقتی دولت نتواند خشونت را در چارچوب نهادهای پاسخ‌گو کنترل کند، خشونت به‌تدریج خود دولت را کنترل می‌کند. به همین دلیل، راه‌حل بحران سودان فقط آتش‌بس نیست؛ بازسازی رابطه میان قدرت نظامی، اقتصاد، جامعه و حکومت غیرنظامی است.

اصل ماجرا این است: بحران سودان از جایی خطرناک شد که جنگ دیگر فقط برای گرفتن پایتخت نبود؛ برای کنترل منبع درآمد، روایت سیاسی، مسیرهای منطقه‌ای و حق تعریف آینده کشور بود.