حمله‌ی دوباره به ایران برای چه؟ اختلاف ترامپ و نتانیاهو فقط سر زمان نیست

شنبه ۹ آبان، دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو درباره‌ی ایران تلفنی صحبت کردند. بنا بر دو منبع آمریکایی و اسرائیلی، نتانیاهو خواسته است حمله بلافاصله پس از انتخابات میان‌دوره‌ای ۱۲ آبان (۳ نوامبر) آغاز شود و ترامپ ترجیح می‌دهد مذاکره فرصت بیابد. اما زیر این اختلاف درباره‌ی «زمان»، پرسش دشوارتری پنهان است که در خود گزارش‌های اسرائیلی هم مطرح شده: حمله‌ی دوباره قرار است چه چیزی را عوض کند؟

چه گفته شده و چه تأیید نشده؟

محور خبر یک گزارش رسانه‌ای از تماس شنبه است که دو منبع ناشناس، یک اسرائیلی و یک آمریکایی، آن را «سخت» و «مستقیم» توصیف کرده‌اند. کاخ سفید و دفتر نخست‌وزیر اسرائیل اظهارنظر نکرده‌اند. ترامپ روز بعد گفته گفت‌وگوی «بسیار خوبی» با نتانیاهو داشته و درباره‌ی ایران هم صحبت شده است. محتوای تماس را فقط همان دو منبع روایت می‌کنند.

آنچه به‌طور علنی از زبان ترامپ شنیده شده این است: مذاکره «خوب پیش می‌رود»، او عجله ندارد، ایرانی‌ها «قابل‌اعتماد نیستند» و آمریکا باید «یکی دو سایت» را «ظرف ده دقیقه» هدف بگیرد، از جمله کوهستانی که در منابع انگلیسی «Pickaxe Mountain» نامیده می‌شود. در عین حال، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا هفته‌ی پیش نامه‌ای برای محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، فرستاده و میانجی‌های قطری سه روز پیاپی با مقام‌های ایرانی دیدار کرده‌اند. عباس عراقچی گفته هنوز توافقی نیست و نتیجه به پاسخ آمریکا به پرسش‌های ایران بستگی دارد.

بیشتر بخوانید: نتانیاهو حمله بعد از انتخابات آمریکا را می‌خواهد و ترامپ مذاکره را؛ مهلت ایران چقدر است؟

پرسش اصلی: زمان یا هدف؟

بیشتر پوشش‌ها به زمان‌بندی چسبیده‌اند: پیش از انتخابات یا بعد از آن، یک عملیات سه‌روزه یا جنگ طولانی. اما یک روزنامه‌ی اسرائیلی، به نقل از منابع سیاسی بی‌نام، «نبود اهداف راهبردی روشن» برای عملیات احتمالی را معضل اصلی خوانده است. به نوشته‌ی همان گزارش، حمله‌ی هوایی به تأسیسات هسته‌ای، سامانه‌های موشکی و توان نظامی ایران لزوماً به سقوط حکومت یا تغییر سیاست‌هایش نمی‌انجامد. همان منابع گفته‌اند واشنگتن شاید بخواهد از تهدید نظامی برای گرفتن توافقی بهتر استفاده کند، و توافقی که نگرانی‌های اسرائیل درباره‌ی برنامه‌ی هسته‌ای و موشکی را نپوشاند، آن تهدیدها را حل‌نشده باقی می‌گذارد.

از اینجا می‌شود پرسش را دقیق‌تر کرد. اگر سه بازیگر یک «حمله» را می‌خواهند اما نتیجه‌ی متفاوتی از آن انتظار دارند، حمله‌ی واحد نمی‌تواند همه را راضی کند. اختلاف واقعی شاید کمتر بر سر تاریخ و بیشتر بر سر این باشد که چه چیزی «موفقیت» حساب می‌شود.

سه هدف، سه معیار موفقیت

نکته‌ی مهم این جدول آن است که سه معیار با هم همپوشانی کامل ندارند. عملیاتی که برای کاهش تهدید مشخص طراحی شده کوتاه و محدود است. عملیاتی که برای تغییر حکومت طراحی شود، بنا بر همان گزارش‌ها، شامل حمله به زیرساخت انرژی و شاید ترور مقام‌ها می‌شود و ناگزیر طولانی‌تر است. و عملیاتی که فقط ابزار چانه‌زنی باشد، به تعبیر منابع، تا حدی به نیت ترامپ برای مذاکره بعد از آن وابسته است.

هزینه‌هایی که خود منابع اسرائیلی یادآوری می‌کنند

یکی از کارشناسان مؤسسه‌ی مطالعات امنیت ملی در تل‌آویو، که پیشتر ریاست شاخه‌ی ایران در اطلاعات نظامی اسرائیل را بر عهده داشت، در گفت‌وگویی در ۲۹ مهر استدلال کرد که حمله به زیرساخت انرژی ایران یا برای انداختن حکومت است، که به گفته‌ی او نمی‌شود، یا برای تبدیل ایران به کشوری ازهم‌گسیخته که پاسخ گسترده‌ای را در پی خواهد داشت. او همچنین گفت نشانه‌ای از ازسرگیری غنی‌سازی نمی‌بیند و تنها از جابه‌جایی مواد به همان کوهستان خبر دارد. این‌ها نظر یک کارشناس است، نه ارزیابی رسمی دولت اسرائیل.

در سطح عملیاتی، منابع روزنامه‌ی اسرائیلی دو خطر را نام برده‌اند: گسترش جنگ به لبنان اگر حزب‌الله دوباره وارد شود، و فشار بر دفاع هوایی و ذخیره‌ی رهگیرها. تحلیلگر دیگری در یک نشریه‌ی دفاعی اسرائیلی، پیش از هر حمله‌ی پیش‌دستانه، هزینه‌ی رهگیرها و توان ایران برای بازسازی و درس‌گرفتن از هر دور جنگ را در برابر سود احتمالی سنجیده است. به نوشته‌ی روزنامه‌ی اسرائیلی دیگری، رئیس ستاد مشترک آمریکا نیز نگران است ایران حتی پس از توقف بمباران آمریکا موشک‌پرانی را ادامه دهد، ولی می‌گوید این خطر را باید پذیرفت، چون نشانه‌ای نیست که تحریم و فشار اقتصادی به‌تنهایی ایران را به توافق برساند.

تهران چه می‌گوید؟

محسن رضایی در پیامی نوشته که «هفت شرط» اعلام‌شده‌ی ایران باید برآورده شود و در آن صورت راه دیپلماسی باز است؛ و اگر علیه کشور اقدامی شود، با سلاح‌های جدید «ضربات ویرانگر» وارد خواهد شد. سخنگوی ارتش ایران نیز هشدار داده آتش جنگ دامنه‌ی جغرافیایی گسترده‌تری را فرا می‌گیرد. رهبر ایران هم، چنان‌که پیشتر در رونما آمده، به فرماندهان دستور داده پاسخ به هر تهدید فوری و بدون محدودیت جغرافیایی باشد. متن هفت شرط در منابع خوانده‌شده نیامده است، پس نمی‌توان درباره‌ی محتوای آن‌ها قضاوت کرد.

برای هدف‌های سه‌گانه‌ی بالا، این موضع یعنی: گزینه‌ی «فشار برای توافق» به تعبیر تهران به برآورده‌شدن شرط‌های پیشین گره خورده، و گزینه‌ی «تغییر حکومت» با تهدید به پاسخ گسترده روبه‌روست.

بیشتر بخوانید: پس از عملیات «چکش نیمه‌شب»، توافق ایران و آمریکا چگونه ممکن است؟

مسیر جنگ تا اینجا

1. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)آغاز حمله‌های آمریکا و اسرائیل به ایران.
2. فروردین ۱۴۰۵ (آوریل)آتش‌بس.
3. تیر ۱۴۰۵ (ژوئیه)از سرگیری درگیری میان واشنگتن و تهران در پی بن‌بست مذاکرات.
4. هفته‌ی منتهی به ۸ آباننامه‌ی معاون رئیس‌جمهوری آمریکا به رضایی؛ گزارش از ارائه‌ی گزینه‌های نظامی فرمانده سنتکام به ترامپ.
5. ۹ آبانتماس ترامپ و نتانیاهو؛ سخنان ترامپ درباره‌ی «یکی دو سایت».
6. ۱۰ آبانسومین روز پیاپی دیدار میانجی‌های قطری با مقام‌های ایرانی؛ عراقچی: هنوز توافقی نیست.
7. ۱۲ آبان (۳ نوامبر)انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا؛ نقطه‌ی عطف در سناریوهای مطرح‌شده.

قوی‌ترین استدلال مخالف: «بدون فشار نظامی توافقی در کار نیست»

طرفداران حمله می‌توانند بگویند مسیر دیپلماتیک و فشار اقتصادی ماه‌هاست نتیجه نداده، ایران در حال بازسازی موشکی است و ابهام درباره‌ی اورانیوم ۶۰ درصد همچنان باقی است. به این استدلال، یک مقام اسرائیلی در گفت‌وگو با رسانه‌ای دیگر گفته «چاره‌ای نیست» و اگر شرایط عملیاتی فراهم شود، حمله حتی برای تسریع تغییر حکومت یا جلو بردن مذاکره انجام خواهد شد. رئیس ستاد مشترک آمریکا هم، بنا بر گزارش، حمله را «یکی از آخرین چیزهای باقی‌مانده» برای امتحان می‌داند.

قوت این استدلال آن است که دیپلماسی بی‌اهرم هم نتیجه‌ای ندارد. ضعفش آن است که حتی همین مقام‌ها هدف روشنی برای پایان کار نمی‌دهند. «چون چاره‌ی دیگری نمانده» یک دلیل برای عمل است، اما تعریف نمی‌کند عمل چه چیزی را باید حل کند. و یک مقام ارشد دفاعی اسرائیل در اردیبهشت پیشاپیش گفته بود تا زمانی که حکومت ایران برقرار است، دورهای تکرارشونده‌ی جنگ محتمل است؛ یعنی حتی پیروزی تاکتیکی پایان کار نیست.

چه نامعلوم است؟

نمی‌دانیم ترامپ تصمیم گرفته یا نه؛ او علناً گفته عجله ندارد. نمی‌دانیم هفت شرط ایران چیست و واشنگتن چه پاسخی داده. نمی‌دانیم ارتش اسرائیل و موساد هدف مشترکی را بر سر میز گذاشته‌اند یا نه. و گزارش‌هایی که از برنامه‌ی حمله از ۱۳ آبان (۴ نوامبر) می‌گویند، از منابع ناشناس‌اند و تأیید رسمی ندارند.

شاخص‌هایی که نتیجه را تغییر می‌دهند

بیشتر بخوانید: بن‌بست انتخاباتی اسرائیل دست نتانیاهو را برای حمله به ایران باز می‌گذارد؟

پس قضیه این است

اختلاف ترامپ و نتانیاهو را معمولاً اختلاف بر سر تقویم می‌خوانند، اما شواهد موجود از اختلاف بر سر هدف هم می‌گویند. قوی‌ترین پشتوانه برای این نتیجه این است که حتی منابع اسرائیلی و، بنا بر گزارش، فرمانده ارشد نظامی آمریکا تردید دارند که یک کارزار هوایی به تغییر سیاست یا حکومت تهران برسد. حمله‌ی محدود به سایت‌های مشخص شدنی‌تر به نظر می‌رسد، ولی همان هم مشکل شلیک ادامه‌دار و بازسازی را حل نمی‌کند.