خامنه‌ای دستور «پاسخ بدون محدودیت جغرافیایی» داد؛ این تهدید چه چیزی را عوض می‌کند؟

شنبه ۹ آبان ۱۴۰۵ (۳۱ اکتبر ۲۰۲۶) دفتر مجتبی خامنه‌ای اعلام کرد رهبر پس از دیدار با رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، فرمانده ارتش و فرمانده سپاه دستور داده «هر سطح و نوع تهدید» بی‌درنگ و «بدون محدودیت جغرافیایی» پاسخ بگیرد و بانک اهداف به‌گونه‌ای به‌روز شود که همه‌ی دارایی‌های مادی و غیرمادی دشمن در دسترس باشد. پرسش این تحلیل ساده است: این فرمان تدارک حمله است یا سازوکاری برای بالابردن هزینه‌ی حمله‌ی طرف مقابل؟

فرمان دقیقاً چه می‌گوید؟

بر پایه‌ی متن منتشرشده در رسانه‌ی خبری وابسته به سپاه و ترجمه‌های انگلیسی، چهار دستور در این دیدار آمده است. نخست، «آمادگی رزمی هوشمند» برای رویارویی قدرتمند با دشمن شرط «بازدارندگی حداکثری» دانسته شده. دوم، هر نوع تهدید باید بی‌درنگ و مؤثر و بدون محدودیت جغرافیایی پاسخ بگیرد. سوم، بانک اهداف باید به‌روز شود. چهارم، اگر دشمن بار دیگر حمله‌ی نظامی یا تروریستی را آغاز کند، نیروهای مسلح و ملت ایران «زمان و شرایط پایان آن» را تعیین می‌کنند.

چرا «بدون محدودیت جغرافیایی» لزوماً یعنی گسترش جنگ نیست؟

این عبارت دو خوانش دارد. خوانش نخست آن را اعلام گسترش میدان می‌داند: هر پایگاه یا منفعت آمریکایی و اسرائیلی، هر جا باشد، هدف مشروع است. تهدید ایران به زدن تأسیسات انرژی خلیج فارس در صورت حمله به تأسیسات انرژی خودش، که یک رسانه‌ی نظامی‌پژوه به نقل از اعلام‌های ایرانی آورده، با همین خوانش سازگار است. سخنگوی ارتش ایران هم در پیامی نوشت اقدام تازه‌ی آمریکا می‌تواند «شعله‌های جنگ را در منطقه‌ای بسیار گسترده‌تر» بگیراند.

خوانش دوم آن را زبان بازدارندگی می‌داند. شرط فرمان حمله‌ی تازه‌ی طرف مقابل است و متن، مثل بیشتر بیانیه‌های بازدارنده، هدف مشخصی را نام نمی‌برد تا ابهام بخشی از تهدید بماند. تحلیل یک رسانه‌ی بریتانیایی هم تأکید می‌کند فرمان چیزی را درباره‌ی «اجازه‌ی حمله‌ی تازه» تأیید نمی‌کند و یکی از دو دستور به برنامه‌ریزی مربوط است و دیگری به نحوه‌ی پاسخ اگر درگیری از سر گرفته شود.

استنباط رونما: شواهد موجود از خوانش دوم قوی‌تر پشتیبانی می‌کند، چون متن مشروط است، اهداف را نام نمی‌برد و هم‌زمان با مذاکره منتشر شده. اما خوانش اول رد نمی‌شود: به‌روزرسانی بانک اهداف کاری عملی است و گفتن آن در بیانیه‌ی عمومی نشان می‌دهد تهران می‌خواهد طرف مقابل آن را بشنود.

بیشتر بخوانید: طرح دوروزه‌ی هرمز مهلت را کوتاه کرد، اما ترتیب حرکت را عوض نکرد

زمان‌بندی: چرا درست پیش از رأی‌گیری آمریکا؟

بر پایه‌ی گزارش‌های منتشرشده، دونالد ترامپ هشتم اکتبر قول داده بود پیش از ۳ نوامبر به ایران حمله نکند. وزیر خارجه‌ی آمریکا شنبه گفت رئیس‌جمهور درباره‌ی حمله‌ی تازه تصمیمی نگرفته و دیپلماسی را ترجیح می‌دهد. با این حال ترامپ گفته در صورت شکست گفت‌وگوها «چکش» را بر سر ایران خواهد کوبید، و دو منبع آمریکایی و اسرائیلی گفته‌اند بنیامین نتانیاهو در تماس شنبه شب او را برای حمله‌ی سریع پس از انتخابات زیر فشار گذاشته و گفت‌وگو «سخت» بوده است. یک شبکه‌ی خبری آمریکایی هم به نقل از مقام‌های خلیجی نوشته ترامپ ممکن است از ۴ نوامبر دست به حمله بزند؛ این ادعا دست‌دوم است و تأیید رسمی ندارد.

در چنین فضایی فرمان ۹ آبان دو کار می‌کند. به ترامپ می‌گوید حمله‌ی تازه برخلاف دور پیشین ممکن است پاسخی گسترده‌تر بگیرد؛ و به مخاطب داخلی و متحدان منطقه‌ای نشان می‌دهد ساختار نظامی آماده است. هر دو پیام برای تقویت موضع چانه‌زنی در دوحه مفید است، چون مذاکره‌کننده‌ی ایرانی می‌تواند بگوید هزینه‌ی ادامه‌ی جنگ برای واشنگتن بالاست.

بیشتر بخوانید: اگر دموکرات‌ها کنگره را بگیرند، ترامپ در جنگ با ایران چقدر محدود می‌شود؟

پشت فرمان چه کسی ایستاده است؟

مجتبی خامنه‌ای پس از کشته‌شدن پدرش در آغاز جنگ (۹ اسفند ۱۴۰۴، ۲۸ فوریه) رهبر شد و بر پایه‌ی گزارش‌ها هنوز در جمع ظاهر نشده است؛ پیام‌هایش به‌صورت بیانیه‌ی مکتوب منتشر می‌شود. یک روزنامه‌ی اسرائیلی، به نقل از گزارش یک رسانه‌ی نظامی‌پژوه، نوشته سپاه در جنگ قدرت بیشتری گرفته و نقش رهبر بیشتر مشروعیت‌بخشی به تصمیم فرماندهان است. این برداشت یک ارزیابی تحلیلگران است و از بیرون ایران قابل تأیید نیست؛ دفتر رهبری هم نگفته خود او متن را نوشته است. نتیجه‌ی عملی برای خواننده این است که فرمان را بیشتر باید پیام نهادی دید تا موضع شخصی.

مذاکره و هرمز: دو خط موازی

1. جمعه ۸ آبان (۳۰ اکتبر)میانجی‌های قطری بیش از ۱۲ ساعت در تهران گفت‌وگو کردند و، به گفته‌ی منابع، در تماس منظم با کاخ سفید بودند.
2. شنبه ۹ آبان (۳۱ اکتبر)دفتر رهبر فرمان «بدون محدودیت جغرافیایی» را منتشر می‌کند؛ گفت‌وگوها در دوحه ادامه دارد.
3. یکشنبه ۱۰ آبان (۱ نوامبر)هیئت ایرانی دوحه را ترک می‌کند؛ مقام آگاهی به یک خبرگزاری بین‌المللی گفته پیش‌نویسی برای بازخورد دست‌به‌دست می‌شود و دیدار دیگری ممکن است. سخنگوی وزارت خارجه‌ی ایران مبنای گفت‌وگو را طرح هفت‌مرحله‌ای ایران برای بازگشایی تنگه‌ی هرمز اعلام می‌کند. سپاه هم می‌گوید دو نفتکش در «مسیر غیرمجاز» به مین خورده‌اند.
4. دوشنبه ۱۱ آبان (۲ نوامبر)وانگ یی، وزیر خارجه‌ی چین، در دیدار با علی باقری‌کنی از راه‌حل سیاسی دفاع می‌کند.
5. سه‌شنبه ۱۲ آبان (۳ نوامبر)انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا.

تنگه‌ی هرمز در همه‌ی این خط‌ها حاضر است. بر پایه‌ی آمار اداره‌ی اطلاعات انرژی آمریکا که یک رسانه‌ی بریتانیایی نقل کرده، عبور روزانه از ۲۱٫۶ میلیون بشکه در سه‌ماهه‌ی پایانی ۲۰۲۵ به ۴٫۹ میلیون بشکه در سه‌ماهه‌ی دوم ۲۰۲۶ رسیده است. فرمان رهبر از آمادگی نیروها در «مناطق عملیاتی تنگه‌ی هرمز و دریای عمان» حرف می‌زند، یعنی همان جایی که اعلام سپاه درباره‌ی نفتکش‌ها هم مربوط به آن است. گزارش مین‌خوردن نفتکش‌ها فعلاً ادعای سپاه است و در منابع خوانده‌شده تأیید مستقل آن دیده نشد.

قوی‌ترین دیدگاه مخالف: «این فقط بلوف نیست»

مخالفان خوانش بازدارندگی می‌گویند فرمانی که بانک اهداف را مأمور به‌روزرسانی می‌کند و هم‌زمان گزارش جهش تولید مهمات می‌گیرد، تدارک واقعی است. به باور آنان تهران می‌داند پس از انتخابات احتمال از سرگیری حمله بالاست و به همین دلیل به‌جای انتظار، پیام را از پیش مخابره و ساختار را آماده می‌کند. بخش مهمی از این استدلال درست است: بازدارندگی بدون توان واقعی اعتبار ندارد، و فرمان بخش عملی هم دارد.

ضعف این دیدگاه آن است که مشروطبودن فرمان و ادامه‌ی مذاکره را نادیده می‌گیرد. اگر هدف تدارک پیش‌دستانه بود، لزومی نداشت متن عمومی شود و «زمان و شرایط پایان» را به نیروهای مسلح بسپارد. این همچنین ربطی به توان واقعی ندارد: میزان آسیب‌رسانی ایران در صورت از سرگیری جنگ را همین فرمان نشان نمی‌دهد.

پس قضیه این است