طرح دوروزه‌ی هرمز مهلت را کوتاه کرد، اما ترتیب حرکت را عوض نکرد

وزارت خارجه‌ی ایران دوشنبه ۱۱ آبان ۱۴۰۵ (۲ نوامبر ۲۰۲۶) اعلام کرد طرحی که برای بازگشایی تنگه‌ی هرمز به آمریکا داده، اکنون می‌تواند ظرف دو روز اجرا شود؛ در سپتامبر مهلت آن هفت روز بود. اما اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه، همان‌جا شرط را هم تکرار کرد: تنگه تا پایان محاصره‌ی دریایی آمریکا و پذیرش خواسته‌های ایران بازنمی‌شود. پرسش محوری این است که کوتاه‌شدن زمان اجرا چه چیزی را در عمل تغییر می‌دهد.

«دو روز» چه چیزی را تغییر می‌دهد؟

طرح نخست، به روایت رسانه‌های بین‌المللی، توالی داشت: ایران پس از تحقق خواسته‌هایش در روز ششم تنگه را باز می‌کرد و در روز هفتم مذاکره از سر گرفته می‌شد. بقائی می‌گوید گفت‌وگوها همچنان بر پایه‌ی همین طرح هفت‌مرحله‌ای است که حالا در قالبی فشرده‌تر قابل اجراست و اجرای آن در دو روز «نشانه‌ی دیگری از حسن‌نیت ایران» است.

به بیان ساده، دو روز سرعت اجرا را کم می‌کند، نه ترتیب را. بقائی صریحاً گفت نمی‌شود از امنیت سخن گفت و هم‌زمان محاصره را ادامه داد، و انتظار تعهد یک‌جانبه از ایران هم منطقی نیست. یعنی ساعت دو‌روزه فقط پس از آن‌که واشینگتن خواسته‌ها را بپذیرد شروع می‌شود.

ایران دقیقاً چه می‌خواهد؟

فهرست رسمی در دو لایه بیان شده است. بقائی چهار خواسته را نام برد: پایان جنگ در همه‌ی جبهه‌ها، آزادسازی دارایی‌های ایران در خارج، لغو تحریم‌های بخش نفت و پایان محاصره‌ی دریایی بنادر. عباس عراقچی، وزیر خارجه، یکشنبه ۱۰ آبان در گفت‌وگو با یک شبکه‌ی قطری موارد بیشتری را افزود: پذیرش مسیر تازه‌ی عبور از تنگه که ایران و عمان توافق کرده‌اند، لغو تحریم‌هایی که از اوت به بعد اعمال شده، و کاهش شمار نیروهای آمریکایی در منطقه. او گفته بود طرح دو‌روزه را ایران و قطر تدوین کرده‌اند و بحث درباره‌ی آن ادامه دارد، بی‌آن‌که نتیجه‌ی نهایی رسیده باشد.

مقیاس این فهرست مهم است. به نوشته‌ی یک روزنامه‌ی آمریکایی در گزارشی از همین روز، این خواسته‌ها، که شامل آزادسازی میلیاردها دلار دارایی بلوکه‌شده هم می‌شود، برای واشینگتن پذیرفتنی به نظر نمی‌رسد. فشار تحریمی هم کم نیست؛ رونما پیش‌تر درباره‌ی گزارش خزانه‌داری آمریکا و بارگیری نفت ایران نوشته بود که ابزار فشار اقتصادی تا چه حد فعال است.

مسیر بازگشایی: از سپتامبر تا امروز

1. سپتامبر ۲۰۲۶: ایران طرح هفت‌روزه را از راه قطر به واشینگتن می‌دهد؛ ترامپ پیشنهاد نخست را رد می‌کند.
2. از اوت ۲۰۲۶ به بعد: آمریکا دور تازه‌ای از تحریم‌ها را، با عنوان «خفقان اقتصادی» ایران، اجرا می‌کند.
3. یکشنبه ۱۰ آبان: عراقچی از طرح دو‌روزه‌ی ایران و قطر و مسیر تازه‌ی ایران–عمان می‌گوید؛ به گفته‌ی یک مقام آگاه به یک خبرگزاری بین‌المللی، مذاکره‌کنندگان ایرانی دوحه را ترک می‌کنند، اما نه به دلیل مشکل در گفت‌وگوها، و پیش‌نویسی برای نظرخواهی در گردش است.
4. ساعاتی پیش از اظهارات بقائی: ترامپ در یک تجمع انتخاباتی می‌گوید ممکن است در نهایت «چکش» را بر سر ایران فرود بیاورد؛ به نوشته‌ی همان خبرگزاری او گفته پیش از رأی‌گیری حمله‌ی تازه‌ای نمی‌کند، گفت‌وگوها را سازنده خوانده و اقدام نظامی بعدی را رد نکرده است.
5. دوشنبه ۱۱ آبان: بقائی در نشست خبری هفتگی طرح دو‌روزه را اعلام می‌کند و می‌گوید «توپ در زمین آمریکاست».

قوی‌ترین استدلال برای انعطاف واقعی

مدافعان این خوانش می‌گویند کوتاه‌کردن مهلت از هفت به دو روز، همزمان با در گردش بودن پیش‌نویس از راه میانجی قطری، یعنی تهران برای رسیدن به مرحله‌ی اجرا آماده است و مانع اصلی مشکل زمان نیست. به این استدلال می‌توان افزود که ایران علناً از «ازسرگیری مذاکره» سخن گفته. اگر واشینگتن بخشی از خواسته‌ها را بپذیرد، چارچوب برای مرحله‌بندی آماده است.

اما همین استدلال یک محدودیت دارد: تهران ترتیب را تغییر نداده است. بقائی گفت مذاکره درباره‌ی موضوعات دیگر، از جمله پرونده‌ی هسته‌ای، تنها پس از تحقق خواسته‌ها ممکن است. یک خبرگزاری آمریکایی طرح را شامل ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای هم توصیف کرده است. تا وقتی یکی از دو طرف حاضر نیست نخستین گام را بردارد، سرعت اجرا نمی‌تواند گره را باز کند.

بیشتر بخوانید: چین برای ایران و آمریکا پیک می‌فرستد؛ اما کلید هرمز دست پکن نیست

هزینه‌ی انتظار برای تهران و بازار

از زمان آغاز جنگ در اواخر اسفند، ایران مدعی کنترل تنگه است و به کشتی‌هایی که بدون مجوز او عبور کنند حمله می‌کند؛ آمریکا در مقابل بنادر ایران را محاصره کرده است. یک حساب وابسته به نیروی دریایی سپاه گفته در ۹ روز گذشته ۱۱ نفتکش «متخلف» در تنگه آتش گرفته‌اند؛ این رقم از منبع مستقل تأیید نشده است. وجه مشترک روایت‌ها این است که هیچ‌یک از دو طرف تاکنون در تنگه عقب ننشسته و این وضعیت بر صادرات نفت، حمل‌ونقل دریایی و قیمت انرژی اثر می‌گذارد.

نتیجه: چه چیزی پشتوانه‌ی بیشتری دارد؟

قوی‌ترین نتیجه‌ی قابل دفاع این است که طرح دو‌روزه ابتکاری در زمان‌بندی است، نه امتیاز در محتوا. همه‌ی خواسته‌ها و ترتیب «نخست آمریکا» سر جای خود مانده‌اند، و واشینگتن تا لحظه‌ی نگارش علناً نپذیرفته است. نامعلوم‌ها روشن‌اند: محتوای پیش‌نویسی که میانجی قطری پخش کرده، واکنش رسمی آمریکا، و این‌که ایران اجرای مرحله‌ای، مثلاً بازگشایی هم‌زمان با رفع بخشی از محاصره، را می‌پذیرد یا نه. اگر یکی از این‌ها علنی شود، ارزیابی بالا باید بازنگری شود.