چین برای ایران و آمریکا پیک می‌فرستد؛ اما کلید هرمز دست پکن نیست

دوشنبه ۱۱ آبان ۱۴۰۵ (۲ نوامبر ۲۰۲۶)، وانگ‌یی، وزیر خارجه‌ی چین، در پکن به علی باقری‌کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، گفت گفت‌وگو و مذاکره «تنها راه ممکن» است و طرف‌ها نباید دوباره به درگیری مسلحانه برگردند. هم‌زمان پکن اعلام کرد ژای جون، نماینده‌ی ویژه‌اش در امور خاورمیانه، به ایران، عمان و عربستان می‌رود. پرسش این تحلیل ساده است: چین در آستانه‌ی انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و در میانه‌ی بن‌بست تنگه‌ی هرمز واقعاً چه ابزاری برای نزدیک‌کردن تهران و واشنگتن دارد؟

پکن چه کرده و چه نگفته است؟

ظرف یک روز سه نشانه از پکن آمد. اول، دیدار وزیر خارجه با نماینده‌ی شورای عالی امنیت ملی ایران و تأکید بر «راه‌حل سیاسی به‌جای بازگشت به درگیری». دوم، اعلام سفر نماینده‌ی ویژه به سه کشور منطقه. سوم، بیانیه‌ی مشترک چین و عمان که هر دو طرف را به بازگشت به «تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد» می‌خواند؛ این را رسانه‌های دولتی چین گزارش کرده‌اند.

آنچه نیامده هم مهم است. در گزارش‌های خوانده‌شده، پکن شرط مشخصی برای هرمز، مهلتی برای واشنگتن یا پیشنهادی درباره‌ی محاصره‌ی دریایی اعلام نکرده است. زبان بیانیه‌ها عمومی است: گفت‌وگو، راه‌حل سیاسی، پرهیز از رقابت قدرت‌های بزرگ. این با الگوی ماه‌های نخست جنگ هم می‌خواند: در اسفند ۱۴۰۴ پکن هم کشته‌شدن رهبر پیشین ایران را محکوم کرد و هم حمله‌های ایران به کشورهای عربی خلیج فارس را نقد کرد، و نماینده‌ی ویژه‌اش آن‌وقت نیز به ریاض رفت.

1. اواخر فوریه ۲۰۲۶آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران؛ پکن بلافاصله از آتش‌بس و بازگشت به مذاکره می‌گوید.
2. ۱۳ آوریلآمریکا محاصره‌ی دریایی بنادر ایران را آغاز می‌کند؛ بنا بر یک گزارش، این محاصره در میانه‌ی ژوئن موقتاً برداشته می‌شود.
3. ۱۴ ژوئیهمحاصره پس از شکست مذاکرات دوباره برقرار می‌شود.
4. سپتامبرایران طرح بازگشایی هرمز در هفت روز را از طریق قطر به آمریکا می‌دهد.
5. ۲ نوامبرایران زمان اجرای طرح را دو روز اعلام می‌کند؛ پکن هم‌زمان دیپلماسی خود را سرعت می‌دهد.
6. ۳ نوامبر (۱۲ آبان)انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا.

اهرم نخست: چین خریدار تقریباً همه‌ی نفت ایران است

گروه فشار «متحدان علیه ایران هسته‌ای» (یوآنآی) که ضد جمهوری اسلامی است و داده‌اش باید با احتیاط خوانده شود، می‌گوید چین سال‌هاست حدود ۸۰ درصد صادرات مایع ایران را می‌خرد و اکنون تقریباً همه‌ی نفت و گاز مایع صادراتی ایران به چین می‌رود. این گروه همچنین می‌گوید دست‌کم ۹ نفتکش مشابه از زمان برقراری دوباره‌ی محاصره از تنگه‌ی هرمز عبور کرده‌اند. این ارقام مستقل تأیید نشده‌اند. با این حال، گزارش رسمی خزانه‌داری آمریکا که رونما پیش‌تر بررسی کرد نشان می‌دهد بارگیری نفت ایران از ۳ شهریور تقریباً متوقف شده؛ یعنی دست‌کم صادرات دریایی عادی بسیار محدود است. نتیجه‌ی محتاطانه: اگر بخشی از نفت ایران هنوز به چین می‌رسد، پکن ذی‌نفع باز‌شدن مسیر و ادامه‌ی خرید است، اما حجم دقیق آن معلوم نیست.

سازوکار اهرم این است: چین هم بزرگ‌ترین سرمایه‌ی اقتصادی ایران در بحران را در دست دارد و هم از بسته‌ماندن هرمز زیان می‌بیند. اما اهرمی که دو طرف دارد، یک‌سویه کار نمی‌کند؛ پکن اگر فشار بیاورد خریدش را به خطر می‌اندازد و اگر نیاورد، تهران بدون هزینه از حمایت سیاسی بهره می‌برد.

اهرم دوم: وزن سیاسی میان ایران و همسایگان عرب

چین پیش‌تر در توافق ۲۰۲۳ ایران و عربستان نقش داشت و اکنون هم با عربستان و عمان رایزنی می‌کند. ژای جون هم در مارس به ریاض رفته بود. این رایزنی با خواست تهران همخوان است: وزیر خارجه‌ی ایران گفته مسیر عبور تازه‌ی هرمز که ایران و عمان به توافق رسیده‌اند باید از سوی آمریکا پذیرفته شود. پس پکن می‌تواند پل میان ایران و همسایگان عرب باشد، همان‌جا که مسقط و دوحه هم نقش دارند.

بیشتر بخوانید: برنت با خبر طرح دوروزه‌ی هرمز به ۱۱۱ دلار رسید

چرا کانال اصلی قطر است، نه چین؟

در کل، آن‌چه از پکن می‌آید «فشار برای نشستن سر میز» است؛ پیش‌نویس و تبادل پیام در دوحه می‌گذرد. این هم دلیلش را دارد: واشنگتن و تهران هر دو چین را طرف ذی‌نفع می‌بینند. برای آمریکا، چین مشتری نفت تحریم‌شده است. برای ایران، چین شریکی است که از تنش دریایی و بسته‌ماندن هرمز هم ضرر می‌کند.

بیشتر بخوانید: مسکو در آستانه‌ی دور تازه‌ی جنگ چه چیزی به ایران می‌دهد؟

قوی‌ترین استدلال مخالف

می‌توان گفت پکن بیش از یک ناظر است: رئیس‌جمهور چین علناً از رقابت قدرت‌های بزرگ در خلیج فارس هشدار داده، وزیر خارجه‌اش میزبان فرستاده‌ی امنیت ملی ایران است و نماینده‌ی ویژه‌اش هم‌زمان به تهران، مسقط و ریاض می‌رود. چنین هماهنگی‌ای معمولاً مقدمه‌ی میانجی‌گری است، نه تماشا. و چین، برخلاف قطر، با هر دو طرف اهرم اقتصادی دارد.

ضعف این استدلال دو چیز است. نخست، تجربه‌ی همین جنگ: سفر ژای جون به منطقه در مارس نتوانست جنگ را متوقف کند. دوم، مضمون بیانیه‌ها: بیانیه‌ی عمومی «بازگشت به تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد» بی‌آن‌که تعهد، مهلت یا ضمانتی بیاورد، بیشتر موضع‌گیری است تا طرح. پس نتیجه‌ی قابل دفاع این است که پکن می‌تواند هزینه‌ی ادامه‌ی جنگ را برای هر دو طرف بالا ببرد، اما نمی‌تواند خودش شرط‌های ایران را با آمریکا معامله کند.

چه چیزی نتیجه را عوض می‌کند؟

اگر نماینده‌ی ویژه‌ی چین پس از سفر، پیام یا پیشنهادی مشخص را میان تهران و واشنگتن جابه‌جا کند، یا پکن علناً درباره‌ی خرید نفت از ایران موضع تازه بگیرد، ارزیابی بالا باید بازبینی شود. برعکس، اگر پس از انتخابات ۱۲ آبان آمریکا به‌جای مذاکره از «زدن اهداف باقی‌مانده» بگوید، که دونالد ترامپ پیش‌تر درباره‌ی دو هدف از جمله «کوه پیکاکس» (Pickaxe) گفته بود، نقش چین احتمالاً همچنان در حد اعلام موضع می‌ماند.