پوتین از «نگرانی» گفت، پزشکیان از «منطقه بدون آمریکا»؛ مسکو در آستانه دور تازه جنگ چه چیزی به ایران می‌دهد؟

مسعود پزشکیان سه‌شنبه ۵ آبان ۱۴۰۵ (۲۷ اکتبر ۲۰۲۶) در کرملین به ولادیمیر پوتین گفت کشورهای منطقه می‌توانند مشکلاتشان را «بدون آمریکا» حل کنند. پوتین از رشد ۱۰٫۴ درصدی تجارت دو کشور در هشت ماه نخست سال گفت و وضع منطقه را «نگران‌کننده» خواند؛ اما هیچ تعهد امنیتی تازه‌ای اعلام نشد. پرسش این است: تهران در آستانه احتمال دور تازه جنگ از مسکو چه می‌تواند بگیرد؟

مقدمه: سفری برای نشست گاز، با پرسشی درباره جنگ

سفر دوروزه پزشکیان به مسکو رسماً برای هشتمین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز بود، اما زمان آن معنای سیاسی سنگین‌تری دارد. جنگی که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، اکنون در وضعیتی معلق قرار دارد؛ گزارش‌هایی درباره آماده‌شدن واشنگتن برای دور تازه حملات پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا منتشر شده و تهران هم از «پاسخ مضاعف» سخن می‌گوید. در چنین فضایی دیدار با رئیس‌جمهور روسیه، که پیمان راهبردی با ایران دارد، طبیعتاً با این پرسش سنجیده می‌شود که آیا مسکو حاضر است چیزی بیش از حمایت لفظی بدهد.

پرسش اصلی این تحلیل همین است: رابطه ایران و روسیه در اکتبر ۲۰۲۶ چه چیزی به تهران می‌دهد و چه چیزی نمی‌دهد؟ برای پاسخ، سه لایه را جدا می‌کنیم: لایه امنیتی و نظامی، لایه اقتصادی و تجاری، و لایه انرژی و گاز. در هر لایه میان آنچه رسماً اعلام شده، آنچه ادعا شده و آنچه رونما استنباط می‌کند مرز می‌گذاریم.

در کرملین دقیقاً چه گفته شد؟

متن رسمی گفت‌وگوی دو رئیس‌جمهور که در پایگاه کرملین منتشر شده، منبع اولیه این بخش است. پوتین گفت در هشت ماه نخست امسال تجارت روسیه و ایران ۱۰٫۴ درصد رشد کرده، ساخت نیروگاه بوشهر ادامه دارد و حدود ۱۰ هزار دانشجوی ایرانی در روسیه تحصیل می‌کنند. او درباره منطقه گفت پیش‌تر به‌صورت دونفره درباره وضعیتی گفت‌وگو کرده‌اند که «بی‌تردید نمی‌تواند نگران‌کننده نباشد» و ابراز امیدواری کرد اوضاع «در جهت مثبت» پیش برود. این جمله‌ها لحن همدلانه دارند، اما هیچ تعهد مشخصی در آن‌ها نیست.

پزشکیان در همان نشست گفت ایران و کشورهای منطقه «توان حل همه مشکلات منطقه بدون ایالات متحده» را دارند و پس از «اقدامات تجاوزکارانه» آمریکا روشن شده که باید برای شکل‌دادن به جهانی چندقطبی کار کرد. او از تمایل به گسترش همکاری در علم، صنعت، فرهنگ، امنیت و امور نظامی سخن گفت و اعلام کرد استقرار دفتر خبری شبکه دولتی روسیه (VGTRK) در تهران «حل‌وفصل شده» است. ترکیب هیئت روسی هم نشانه‌ای است: وزیر انرژی روسیه به‌عنوان رئیس کمیسیون مشترک اقتصادی، رئیس روس‌اتم، مدیرعامل گازپروم و رئیس طرف روسی کمیسیون همکاری نظامی‑فنی در جلسه حضور داشتند.

به گزارش خبرگزاری مهر، پزشکیان پیش از ترک روسیه سفر را «سازنده و پرثمر» خواند و از تفاهم در حوزه‌های کشاورزی، نفت و گاز، راه‌سازی و مسائل امنیتی خبر داد. جزئیات، رقم یا متن این تفاهم‌ها منتشر نشده است؛ بنابراین فعلاً باید آن‌ها را «اعلام نیت» دانست، نه قرارداد اجرایی.

تایم‌لاین: از پیمان بدون بند دفاعی تا نشست مسکو

1. ۲۷ دی ۱۴۰۳ (۱۶ ژانویه ۲۰۲۵)سفیر ایران در مسکو، به نقل از خبرگزاری روسی، اعلام کرد پیمان همکاری راهبردی دو کشور، برخلاف توافق‌های روسیه با کره شمالی و بلاروس، بند دفاع متقابل نخواهد داشت.
2. ۲۸ دی ۱۴۰۳ (۱۷ ژانویه ۲۰۲۵)پوتین و پزشکیان پیمان مشارکت راهبردی جامع ۲۰ ساله را در مسکو امضا کردند.
3. ۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ (۲۵ آوریل ۲۰۲۵)وزیر انرژی روسیه پس از هجدهمین نشست کمیسیون مشترک گفت تجارت دو کشور در ۲۰۲۴ با رشد ۱۶٫۲ درصد به ۴٫۸ میلیارد دلار رسیده است.
4. ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ (۱۸ فوریه ۲۰۲۶)همان وزیر در تهران اعلام کرد تجارت در یازده ماه نخست ۲۰۲۵ با رشد ۱۳٫۱ درصد به ۴٫۸ میلیارد دلار رسیده است.
5. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران. وزارت خارجه روسیه آن را «تجاوز غیرقانونی» خواند، اما مسکو مداخله نظامی نکرد.
6. ۳ تیر ۱۴۰۵ (۲۴ ژوئن ۲۰۲۶)سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، گفت در قرارداد گاز روسیه فقط دو موضوع مانده است: قیمت و سازوکار پرداخت.
7. ۲۷ مهر ۱۴۰۵ (۱۹ اکتبر ۲۰۲۶)سرگئی لاوروف در تهران گفت متخصصان روس که بوشهر را ترک کرده بودند «به‌تدریج بازمی‌گردند».
8. ۵ آبان ۱۴۰۵ (۲۷ اکتبر ۲۰۲۶)نشست سران مجمع صادرکنندگان گاز در مسکو و دیدار پزشکیان و پوتین؛ اعلام رشد ۱۰٫۴ درصدی تجارت در هشت ماه نخست ۲۰۲۶.

توجه: پیمان راهبردی، طبق گزارش الجزیره، از اکتبر ۲۰۲۵ لازم‌الاجرا شد؛ روز دقیق آن در منابع خوانده‌شده نیامده و به همین دلیل در تایم‌لاین بالا نیامده است. هم‌زمانی رویدادها در این فهرست به معنای رابطه علّی میان آن‌ها نیست.

داده‌ها: تجارت رو به رشد، اما کوچک

ارقام رسمی روسیه نشان می‌دهد تجارت دوجانبه پس از افت ۲۰۲۳ دوباره بالا رفته است. اما برای فهم وزن این عدد باید آن را در کنار اندازه اقتصاد و تجارت خارجی ایران دید: ۴٫۸ میلیارد دلار در سال برای کشوری که به گفته یک پژوهشگر دانشگاه جورج‌تاون حدود ۹۰ درصد تجارت بین‌المللی‌اش از مسیر دریایی خلیج فارس می‌گذرد، جایگزین مسیرهای اصلی نیست. نمودار زیر سه داده رسمی موجود را نشان می‌دهد؛ دوره‌ها یکسان نیستند و این تفاوت در نمودار مشخص شده است.

لایه امنیتی: پیمانی که دفاع متقابل ندارد

مهم‌ترین واقعیت ساختاری رابطه، متن پیمان راهبردی است. سفیر ایران در ژانویه ۲۰۲۵ خودش اعلام کرد پیمان بند دفاع متقابل ندارد، و این تفاوت با پیمان روسیه و کره شمالی عمدی بود. یعنی تهران از ابتدا می‌دانست مسکو متعهد نمی‌شود در صورت حمله به ایران وارد جنگ شود. رفتار روسیه پس از ۹ اسفند ۱۴۰۴ با همین متن هم‌خوان بود: محکومیت لفظی «تجاوز غیرقانونی» آمریکا و اسرائیل، بدون مداخله نظامی. بنابراین انتظار تغییر این وضعیت در یک سفر، با شواهد موجود تقویت نمی‌شود.

اما «نبود تعهد دفاعی» با «نبود هیچ کمک امنیتی» یکی نیست. رسانه‌های آمریکایی به نقل از منابع اطلاعاتی گزارش داده‌اند روسیه و چین به ایران تصاویر ماهواره‌ای و قطعات تسلیحاتی داده‌اند؛ دونالد ترامپ این گزارش‌ها را کم‌اهمیت جلوه داده است. این ادعا را رونما نمی‌تواند مستقلاً تأیید کند و باید آن را «ادعای منابع اطلاعاتی آمریکا» دانست. حضور رئیس طرف روسی کمیسیون همکاری نظامی‑فنی در دیدار کرملین نشان می‌دهد این کانال فعال است، اما محتوای آن منتشر نمی‌شود.

در داخل ایران هم پرسش «روسیه کجا بود؟» بی‌سابقه نیست. در گزارشی که اواخر اوت ۲۰۲۵ منتشر شد، آمده است محمد صدر، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، روسیه را به همکاری با اسرائیل متهم کرد و همین حرف بحثی درباره ارزش واقعی «مشارکت راهبردی» راه انداخت. متن کامل سخنان او در منابعی که خواندیم در دسترس نبود؛ بنابراین فقط اصل وجود این انتقاد را ثبت می‌کنیم.

لایه اقتصادی: آیا روسیه شریان حیاتی است؟

رشد ۱۰٫۴ درصدی تجارت در شرایط جنگ و محاصره، روی کاغذ، عدد مثبتی است. اما سه نکته وزن آن را کم می‌کند. نخست، پایه کوچک است: حتی اگر رشد ۱۰٫۴ درصدی بر کل سال ۲۰۲۶ اعمال شود و پایه را ۴٫۸ میلیارد دلار ۲۰۲۴ یا سال کامل ۲۰۲۵ بگیریم، حجم تجارت در حدود ۵ تا ۵٫۵ میلیارد دلار می‌ماند؛ این یک برون‌یابی رونماست، نه رقم رسمی. دوم، ترکیب تجارت عمدتاً صادرات روسیه به ایران است: الجزیره در آوریل ۲۰۲۶ گزارش داد رشد پیشین را صادرات غلات، فلزات، ماشین‌آلات و کالاهای صنعتی روسیه پیش برده است. یعنی رابطه بیشتر بازار فروش برای روسیه است تا بازار درآمد ارزی برای ایران.

نکته سوم مسیر است. مسیر ریلی رشت‑آستارا، حلقه گمشده کریدور شمال‑جنوب، هنوز تکمیل نشده؛ روسیه در ۲۰۲۳ پذیرفت در تأمین مالی آن کمک کند و پوتین آن را «رویدادی بزرگ» خوانده بود. تا وقتی این حلقه کامل نشود، جایگزینی بخشی از تجارت دریایی خلیج فارس با مسیر زمینی و دریای خزر محدود می‌ماند. پزشکیان در مسکو از «راه‌سازی» به‌عنوان یکی از حوزه‌های تفاهم نام برد، اما زمان‌بندی یا منبع مالی تازه‌ای اعلام نشد.

در سوی دیگر، روسیه از بحران سود هم برده است. الجزیره به نقل از محاسبات رویترز نوشت درآمد بزرگ‌ترین مالیات نفتی روسیه تا آوریل ۲۰۲۶ تقریباً دو برابر و به حدود ۹ میلیارد دلار رسید، زیرا نفت برنت از حدود ۷۲ دلار پیش از جنگ تا ۱۲۰ دلار در مارس و آوریل بالا رفت. به تعبیر یک پژوهشگر چتم‌هاوس، قیمت بالای نفت به سود مسکو است؛ پژوهشگر دیگری می‌گوید روسیه احتمالاً تشدید بیشتر را هم نمی‌خواهد. به استنباط رونما این دو گزاره متناقض نیستند: مسکو از تنش کنترل‌شده سود می‌برد، اما جنگ گسترده‌ای که به فروپاشی ایران یا حضور دائمی نظامی آمریکا در مرزهای جنوبی خزر ختم شود، برایش پرهزینه است.

لایه انرژی: گازی که هنوز قیمت ندارد

ایران با یکی از بزرگ‌ترین ذخایر گاز جهان، در زمستان با کمبود گاز روبه‌روست؛ همین هفته دولت بسته‌ای برای صرفه‌جویی ۱۰ تا ۱۵ درصدی اعلام کرد. واردات گاز روسیه از مسیر آذربایجان سال‌هاست مطرح است. گازپروم در ۲۰۲۴ یادداشت تفاهم راهبردی با شرکت ملی گاز ایران امضا کرد و وزیر انرژی روسیه در آوریل ۲۰۲۵ گفت مرحله نخست می‌تواند تا ۱٫۸ میلیارد مترمکعب در سال باشد و ظرفیت بالقوه به ۵۵ میلیارد مترمکعب برآورد می‌شود. اما تا ۳ تیر ۱۴۰۵ به گفته سعید توکلی، «فقط دو موضوع» مانده بود: قیمت و سازوکار پرداخت.

این دو موضوع فرعی نیستند؛ هسته قرارداد هستند. در شرایط تحریم و محاصره، سازوکار پرداخت یعنی پاسخ به این پرسش که ایران با چه ارزی و از چه کانالی پول گاز را بپردازد. حضور مدیرعامل گازپروم در دیدار کرملین نشان می‌دهد موضوع روی میز است، اما در متن رسمی کرملین هیچ اشاره‌ای به گاز نشد. پزشکیان در نشست مجمع گفت ظرفیت تولید گاز ایران به ۳۰۰ میلیارد مترمکعب رسیده؛ رونما پیش‌تر نوشته بود که دوره و مبنای این رقم اعلام نشده است (گزارش رونما از سخنان پزشکیان درباره ظرفیت گاز).

ذی‌نفعان و روایت‌ها

روایت اسرائیل درباره این سفر در منابعی که خواندیم منعکس نشده است. با توجه به نتیجه نامعلوم انتخابات کنست، رونما در تحلیل جداگانه‌ای اثر آن بر خطر حمله به ایران را بررسی کرده است.

آثار برای جامعه و اقتصاد ایران

برای خانوار ایرانی، پیامد عملی این سفر فعلاً محدود است. تورم نقطه‌به‌نقطه نزدیک ۹۰ درصد، فاصله بیش از ۴۰ درصدی دلار آزاد و رسمی، و کمبود گاز زمستانی مسائلی‌اند که با رشد ۱۰ درصدی تجارت با روسیه حل نمی‌شوند. اگر قرارداد گاز به نتیجه برسد، ۱٫۸ میلیارد مترمکعب در سال در مقایسه با ظرفیت ۳۰۰ میلیارد مترمکعبی که پزشکیان اعلام کرد کمتر از یک درصد است؛ این مقایسه محاسبه رونماست و فقط ابعاد را نشان می‌دهد، چون ظرفیت با تولید واقعی یکی نیست. اثر چنین حجمی بیشتر محلی است، مثلاً در شمال‌غرب کشور در اوج مصرف.

از نظر سیاسی، پیام «منطقه بدون آمریکا» بیشتر برای مخاطب داخلی و کشورهای همسایه است. در هفته‌ای که ایران با عربستان، ترکیه و پاکستان در تهران بر ادامه گفت‌وگو توافق کرد و قطر برای بازگشایی هرمز میانجی‌گری می‌کند، این جمله را می‌توان تلاشی برای کشاندن بحث امنیت خلیج فارس به چارچوبی منطقه‌ای دانست. اما پذیرش این چارچوب به کشورهایی بستگی دارد که امنیتشان به حضور نظامی آمریکا گره خورده است.

از نظر اجتماعی، آنچه در افکار عمومی ایران پررنگ است، فاصله میان انتظار از «متحد راهبردی» و رفتار واقعی آن در جنگ است. هرچه این فاصله در جنگ احتمالی بعدی بیشتر دیده شود، هزینه سیاسی سیاست «نگاه به شرق» برای دولت بالاتر می‌رود. این یک استنباط تحلیلی است و برای سنجش آن نظرسنجی معتبر و مستقلی در دست نداریم.

گزینه‌های پیش روی تهران

ضدتحلیل: شاید کمک روسیه را دست‌کم می‌گیریم

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل این است که کمک واقعی روسیه اصلاً قرار نیست علنی باشد. اگر گزارش‌های منابع اطلاعاتی آمریکا درباره تصاویر ماهواره‌ای و قطعات تسلیحاتی درست باشد، این کمک‌ها در جنگ ارزش عملیاتی دارند و در هیچ متن رسمی کرملین نمی‌آیند. حضور مسئول همکاری نظامی‑فنی، رئیس روس‌اتم و وزیر انرژی در یک جلسه نیز نشان می‌دهد رابطه نهادینه و چندلایه است. افزون بر این، رشد تجارت در سال جنگ، در حالی که بسیاری از شرکای ایران عقب کشیده‌اند، نشانه‌ای است که مسکو هزینه‌های تحریم ثانویه را پذیرفته است.

شواهد موافق تز ما اما همچنان سنگین‌ترند: متن پیمان بند دفاعی ندارد و این را خود طرف ایرانی اعلام کرد؛ در هشت ماه جنگ مداخله نظامی رخ نداد؛ قرارداد گاز پس از دو سال هنوز قیمت ندارد؛ و رقم مطلق تجارت کوچک است. نقطه ضعف تحلیل ما این است که درباره کانال نظامی‑فنی داده عمومی وجود ندارد؛ پس نمی‌توانیم بگوییم کمک پنهان «ناچیز» است.

چه داده‌ای این نتیجه را عوض می‌کند؟ انتشار متن یا گزارش معتبر از تحویل سامانه‌های پدافندی پیشرفته یا جنگنده، امضای پروتکل دفاعی الحاقی به پیمان، یا اعلام رسمی قرارداد گاز با قیمت و سازوکار پرداخت مشخص.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های کلیدی برای هفته‌های آینده: رقم مطلق تجارت سال ۲۰۲۶ در نشست بعدی کمیسیون مشترک؛ هر خبر رسمی درباره قیمت گاز روسیه؛ موضع روسیه در نشست‌های شورای امنیت درباره پرونده هسته‌ای ایران (تحلیل رونما درباره ارجاع پرونده به نیویورک)؛ و شمار و زمان بازگشت متخصصان روس به بوشهر.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ به پرسش اصلی: تهران از سفر مسکو، تا جایی که شواهد عمومی نشان می‌دهد، حمایت سیاسی، ادامه همکاری هسته‌ای غیرنظامی در بوشهر، رشد تجاری محدود و وعده تفاهم در چند حوزه گرفت؛ اما تعهد امنیتی تازه یا قرارداد انرژی مشخص نگرفت. جمله «منطقه بدون آمریکا» بیش از آن‌که بیان توان واقعی باشد، پیامی سیاسی است که به همراهی همسایگان وابسته به آمریکا نیاز دارد.