انجمن شیانگشان پکن؛ آزمون روایت امنیتی چین در آسیا

چین از سه‌شنبه ۱۵ سپتامبر میزبان سیزدهمین «انجمن شیانگشان پکن» است؛ نشست سه‌روزه‌ای که در میانه تنش بر سر تایوان و دریای جنوبی چین و بحث درباره آینده نقش امنیتی آمریکا در آسیا برگزار می‌شود. برنامه رسمی چین چهار نشست عمومی و هشت نشست تخصصی را پیش‌بینی کرده و انتظار می‌رود رقابت بر سر نظم امنیتی منطقه یکی از محورهای اصلی آن باشد.

• وزارت دفاع چین برگزاری نشست از ۱۵ تا ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶ در مرکز همایش‌های بین‌المللی پکن را تأیید کرده است.
• موضوع رسمی نشست «ایجاد اجماع درباره ثبات و پیشبرد مشترک حکمرانی امنیتی» است.
• حضور مقام‌های دفاعی آمریکا، ویتنام و مالزی نشان می‌دهد نشست فقط یک تریبون داخلی چین نیست، هرچند سطح نمایندگی کشورها یکسان نیست.
• هنوز هیچ ابتکار امنیتی تازه یا توافق عملی به‌عنوان نتیجه نشست اعلام نشده است؛ این بخش باید پس از آغاز رسمی اجلاس ارزیابی شود.

پکن چه چیزی را روی میز می‌گذارد؟

وزارت دفاع چین اعلام کرده سیزدهمین دوره انجمن شیانگشان از ۱۵ تا ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶ در مرکز همایش‌های بین‌المللی پکن برگزار می‌شود. طبق برنامه رسمی، چهار نشست عمومی به موضوعاتی از جمله نظم بین‌المللی و ثبات راهبردی، منازعات منطقه‌ای، امنیت و ثبات آسیا-اقیانوس آرام و نقش کشورهای در حال توسعه اختصاص دارد. هشت نشست موازی نیز موضوعاتی مانند روابط قدرت‌های بزرگ، امنیت مسیرهای دریایی، کاربرد نظامی فناوری‌های نوظهور و حکمرانی امنیت فضایی را بررسی می‌کنند.

این چارچوب نشان می‌دهد پکن می‌خواهد بحث را فراتر از یک پرونده مشخص مانند تایوان ببرد و درباره شکل مطلوب خود از حکمرانی امنیتی گفت‌وگو کند. با این حال، میان دستورکار رسمی و نتیجه سیاسی نشست باید تفاوت گذاشت: اعلام موضوعات و برگزاری پنل‌ها به معنای پذیرش دیدگاه چین از سوی شرکت‌کنندگان یا شکل‌گیری یک سازوکار امنیتی جدید نیست.

آنچه می‌دانیم؛ از دونگ جون تا هیأت آمریکا

رویترز گزارش داده است که انتظار می‌رود دونگ جون، وزیر دفاع چین، نشست را با تأکید بر همکاری بین‌المللی در یک جهان چندقطبی افتتاح کند. این خبرگزاری همچنین به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش کرده هیأت ایالات متحده قرار است به ریاست سینتیا کاراس، مدیر ارشد پنتاگون در امور چین، تایوان و مغولستان، در نشست حضور داشته باشد.

در میان کشورهای منطقه نیز سطح نمایندگی قابل توجه است. بر اساس گزارش رویترز، ویتنام قرار است وزیر دفاع خود، فان وان گیانگ، را اعزام کند و مالزی نیز با حضور عدلی زهاری، معاون وزیر دفاع، نمایندگی خواهد شد. این ترکیب اهمیت نشست را برای کشورهایی نشان می‌دهد که هم‌زمان روابط اقتصادی گسترده‌ای با چین دارند و با مسائل امنیتی منطقه، از جمله اختلافات دریای جنوبی چین، درگیرند.

وزارت دفاع چین جداگانه تأیید کرده که رهبران دفاعی و نظامی، مسئولان سازمان‌های بین‌المللی و منطقه‌ای و کارشناسان از کشورهای مختلف برای حضور دعوت شده‌اند. چهارمین مجمع صلح و امنیت چین و آفریقا نیز هم‌زمان با انجمن شیانگشان برگزار خواهد شد.

آنچه هنوز نمی‌دانیم

پیش از آغاز رسمی نشست، چند نکته کلیدی همچنان باز است. نخست اینکه هنوز متن سخنرانی افتتاحیه دونگ جون منتشر نشده و بنابراین نمی‌توان با قطعیت گفت او چه موضعی درباره آمریکا، ژاپن یا اتحادهای امنیتی واشنگتن خواهد گرفت. تحلیلگران و دیپلمات‌های مورد استناد رویترز انتظار دارند انتقاد از آمریکا و متحدانش در سخنان مقام‌های چینی دیده شود، اما این یک ارزیابی پیش از نشست است، نه محتوای تأییدشده سخنرانی.

دوم، هنوز مشخص نیست آیا این اجلاس به ابتکار، توافق یا سازوکار امنیتی تازه‌ای منجر می‌شود یا عمدتاً نقش یک مجمع گفت‌وگو را حفظ می‌کند. همچنین موضع تفصیلی هیأت آمریکا در برابر پیشنهادهای چین هنوز اعلام نشده است. بنابراین هر ادعایی درباره «جایگزین شدن» نظم امنیتی تحت رهبری چین با ساختارهای فعلی، در این مرحله از شواهد جلوتر خواهد رفت.

چرا این نشست اکنون مهم‌تر شده است؟

اهمیت امسال انجمن از شکاف میان دو واقعیت ناشی می‌شود. از یک سو، رویترز به تردیدهای موجود درباره دوام و شکل تعهدات امنیتی آمریکا در آسیا اشاره می‌کند؛ وضعیتی که می‌تواند برای پکن فرصت سیاسی ایجاد کند تا بر مدیریت امنیت منطقه با نقش پررنگ‌تر کشورهای آسیایی تأکید کند. از سوی دیگر، رفتار چین در دریای جنوبی چین و فشار نظامی و سیاسی بر تایوان همچنان باعث بی‌اعتمادی در بخشی از منطقه است.

به همین دلیل، آزمون اصلی برای چین صرفاً تعداد شرکت‌کنندگان یا سطح سخنرانی‌ها نیست. مسئله این است که آیا پکن می‌تواند میان پیام «همکاری و ثبات» و نگرانی همسایگان درباره رفتار امنیتی خود فاصله را کاهش دهد. پاتریشیا کیم، پژوهشگر سیاست و امنیت شرق آسیا در بروکینگز که رویترز با او گفت‌وگو کرده، نیز همین محدودیت را برجسته کرده است: تردید درباره تعهدات آمریکا می‌تواند برای چین فضا باز کند، اما رفتار قاطعانه پکن توان بهره‌برداری از این فضا را محدود می‌کند.

تأثیر خبر؛ رقابت بر سر معماری امنیتی آسیا

انجمن شیانگشان به‌خودی‌خود یک پیمان نظامی یا نهاد تصمیم‌گیر الزام‌آور نیست. اثر واقعی آن بیشتر در دیپلماسی دفاعی، ارتباط میان مقام‌ها و رقابت روایی بر سر آینده امنیت آسیا دیده می‌شود. پکن از طریق این مجمع می‌تواند دیدگاه خود درباره چندقطبی‌شدن نظم جهانی و نقش بیشتر کشورهای غیرغربی را عرضه کند؛ در مقابل، حضور هیأت‌های خارجی فرصتی برای سنجش میزان استقبال یا فاصله آنها از این روایت فراهم می‌کند.

موضوع تایوان و دریای جنوبی چین در این ارزیابی تعیین‌کننده است. اگر مواضع رسمی چین در نشست با تنش‌های میدانی هم‌زمان شود، پیام همکاری ممکن است برای برخی همسایگان کمتر متقاعدکننده باشد. برعکس، اگر نشست به گفت‌وگوهای عملی درباره مدیریت بحران، امنیت دریایی یا کنترل ریسک فناوری‌های نظامی منجر شود، ارزش آن فراتر از یک تریبون سیاسی خواهد رفت. در حال حاضر هنوز شواهد کافی برای اعلام چنین نتیجه‌ای وجود ندارد.

پیشینه؛ شیانگشان چگونه به تریبون دفاعی چین تبدیل شد؟

بر اساس وزارت دفاع چین، انجمن شیانگشان نخستین بار در سال ۲۰۰۶ آغاز شد و تاکنون ۱۲ دوره آن برگزار شده است. این مجمع از یک نشست موسوم به «مسیر دوم» میان پژوهشگران و اندیشکده‌های دفاعی چین و دیگر کشورها، به یک پلتفرم گفت‌وگوی سطح بالاتر با حضور مقام‌های دفاعی، مسئولان سازمان‌های بین‌المللی، چهره‌های سابق و کارشناسان تبدیل شده است. وزارت دفاع چین می‌گوید دامنه مشارکت نیز از کمی بیش از ۱۰ کشور در دوره‌های اولیه به بیش از ۱۰۰ کشور گسترش یافته است.

رویترز این نشست را رقیب چینی «گفت‌وگوی شانگری-لا» در سنگاپور توصیف می‌کند، هرچند شیوه برگزاری و فضای سیاسی دو مجمع یکسان نیست. همین تفاوت بخشی از اهمیت شیانگشان است: چین نه فقط در توان نظامی، بلکه در ساخت تریبون‌ها و قالب‌های گفت‌وگوی امنیتی نیز به دنبال نقش بیشتری است.

اثر بر ایران؛ فعلاً تصمیم مستقیمی دیده نمی‌شود

در اطلاعات رسمی منتشرشده درباره دستورکار نشست و گزارش رویترز، تصمیم یا پرونده‌ای که اثر مستقیم و فوری بر ایران داشته باشد اعلام نشده است. بنابراین در حال حاضر تأثیر مستقیم و قابل‌اثباتی بر ایران روشن نیست. اهمیت احتمالی برای تهران غیرمستقیم و وابسته به نتایج بعدی است؛ برای مثال اگر بحث‌های مربوط به امنیت مسیرهای دریایی، نظم چندقطبی یا همکاری‌های دفاعی به ابتکار مشخصی تبدیل شود، آن‌گاه می‌توان اثر آن بر منافع ایران را بر پایه همان تصمیم ارزیابی کرد. پیش از آن، نسبت دادن نتیجه مشخص به روابط ایران و چین مستند نیست.

مسیر بعدی؛ چه چیزی باید رصد شود؟

نخستین شاخص قابل سنجش، سخنرانی افتتاحیه وزیر دفاع چین و متن دقیق مواضع او درباره نظم امنیتی آسیا، آمریکا، تایوان و ژاپن است. پس از آن باید مواضع هیأت آمریکا و کشورهای جنوب‌شرق آسیا، نشست‌های مرتبط با امنیت دریایی و هر بیانیه یا ابتکار رسمی حاصل از اجلاس بررسی شود. انجمن تا ۱۷ سپتامبر ادامه دارد؛ بنابراین ارزیابی نتیجه آن باید بر خروجی‌های واقعی نشست متکی باشد، نه انتظارات پیش از افتتاح.