خروج آمریکا از عراق نزدیک شد؛ شبه‌نظامیان سلاح را زمین نمی‌گذارند

عراق به یکی از حساس‌ترین نقاط انتقال امنیتی خود در سال‌های اخیر نزدیک می‌شود. مقام‌های آمریکایی می‌گویند خروج صدها نیروی باقی‌مانده آمریکا از شمال عراق تا ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ تکمیل خواهد شد، اما هم‌زمان شماری از قدرتمندترین گروه‌های مسلح نزدیک به ایران اعلام کرده‌اند برنامه‌ای برای تحویل سلاح‌های خود ندارند. این هم‌زمانی، پرسش اصلی بغداد را از «زمان خروج آمریکا» به «کنترل سلاح پس از خروج» منتقل کرده است.

توافق بغداد و واشینگتن برای پایان مأموریت ائتلاف ضد داعش در سال ۲۰۲۴ شکل گرفت. بخش عمده نیروهای آمریکایی پیش‌تر از پایگاه‌های مناطق فدرال عراق خارج شده‌اند و حضور باقی‌مانده عمدتاً در اقلیم کردستان متمرکز است. مقام نظامی آمریکایی به آسوشیتدپرس گفته نیروهای باقی‌مانده عمدتاً به اردن و دیگر نقاط منطقه منتقل خواهند شد و تجهیزات نظامی، از جمله سامانه‌های دفاع هوایی، نیز عراق را ترک می‌کنند.

دو پرونده‌ای که در ۳۰ سپتامبر به هم می‌رسند

پایان حضور نظامی آمریکا تنها مهلت سیاسی پیش روی بغداد نیست. دولت عراق تلاش کرده خروج نیروهای خارجی را به روند محدودکردن سلاح در دست گروه‌های غیردولتی پیوند بزند. با این حال، مقام‌های عراقی در هفته‌های اخیر درباره اینکه ۳۰ سپتامبر مهلت قطعی خلع سلاح است یا آغاز مرحله تازه مذاکرات، مواضع متفاوتی داشته‌اند.

آنچه اکنون روشن است این است که چند گروه کم‌نفوذتر برای واگذاری یا سامان‌دهی سلاح‌های خود اعلام آمادگی کرده‌اند، اما گروه‌های قدرتمندتری از جمله کتائب حزب‌الله، حرکت النجباء و کتائب سیدالشهدا یا با خلع سلاح مخالفت کرده‌اند یا شروطی مطرح کرده‌اند که تحقق سریع آنها دشوار است. یکی از مقام‌های یک گروه مسلح نزدیک به ایران گفته بحث آنها «تنظیم سلاح» است، نه تسلیم آن.

آنچه می‌دانیم و آنچه هنوز روشن نیست

خروج نظامی آمریکا طبق اظهارات مقام‌های آمریکایی و عراقی در حال اجراست و ۳۰ سپتامبر همچنان تاریخ اعلام‌شده برای پایان مأموریت ائتلاف در عراق است. همچنین دولت عراق می‌گوید هدفش قرار دادن گروه‌های مسلح زیر فرمان ساختار رسمی نیروهای امنیتی است. بسیاری از این گروه‌ها هم‌اکنون در قالب حشد الشعبی جایگاه رسمی دارند، اما مسئله اصلی میزان استقلال عملیاتی برخی تشکل‌های عضو آن است.

در مقابل، هنوز روشن نیست بغداد چگونه و در چه بازه زمانی خواهد توانست کنترل موشک‌ها، پهپادها و دیگر تسلیحات دوربرد گروه‌ها را به ساختار فرماندهی مرکزی منتقل کند. شکل دقیق همکاری امنیتی دوجانبه عراق و آمریکا پس از پایان مأموریت ائتلاف نیز نهایی نشده است. بنابراین خروج ۳۰ سپتامبر به معنای قطع کامل روابط امنیتی بغداد و واشینگتن نیست.

نگرانی اقلیم کردستان از خلأ دفاع هوایی

بخش دیگری از مسئله به شمال عراق مربوط است. با خروج نیروهای آمریکایی، تجهیزات دفاع هوایی آنها نیز از اقلیم کردستان خارج می‌شود. این منطقه در ماه‌های گذشته هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گرفته و مقام‌های اقلیم درباره آسیب‌پذیرتر شدن زیرساخت‌ها پس از خروج سامانه‌های آمریکایی ابراز نگرانی کرده‌اند.

بغداد می‌گوید برای تقویت شبکه دفاع هوایی کشور در حال پیشبرد خرید سامانه‌هایی از کره‌جنوبی، ترکیه و آمریکا است. سخنگوی فرمانده کل نیروهای مسلح عراق گفته این تجهیزات بر اساس برنامه دفاعی برای حفاظت از کل حریم هوایی عراق، از جمله اقلیم کردستان، مستقر خواهند شد. با این حال زمان دقیق تحویل و عملیاتی‌شدن همه این سامانه‌ها مشخص نیست.

چرا این تحول برای ایران مهم است؟

ایران در معادله امنیتی عراق بازیگری مستقیم و اثرگذار است و برخی از قدرتمندترین گروه‌های مسلح عراقی روابط نزدیک سیاسی و امنیتی با تهران دارند. خروج نیروهای آمریکایی یکی از دلایل تاریخی این گروه‌ها برای حفظ توان مسلحانه مستقل را تضعیف می‌کند، اما الزاماً به معنای کاهش سریع نفوذ آنها نیست.

برای تهران نیز نتیجه این مرحله دو وجه دارد. کاهش حضور مستقیم نظامی آمریکا در همسایگی غربی ایران می‌تواند یک تغییر راهبردی مهم تلقی شود، اما فشار بغداد برای تمرکز سلاح در دست دولت می‌تواند درباره آینده گروه‌های نزدیک به ایران مناقشه تازه‌ای ایجاد کند. در شرایط تنش منطقه‌ای، توان موشکی و پهپادی این گروه‌ها تنها مسئله داخلی عراق نیست و بر محاسبات امنیتی کشورهای همسایه نیز اثر می‌گذارد.

مسیر بعدی چیست؟

تاریخ کلیدی اکنون ۳۰ سپتامبر است. نخست باید مشخص شود خروج نیروها و تجهیزات آمریکایی مطابق برنامه تکمیل می‌شود یا نه. پس از آن، آزمون اصلی دولت عراق آغاز خواهد شد: آیا بغداد می‌تواند بدون رویارویی داخلی، فرماندهی واقعی بر تسلیحات سنگین و عملیات گروه‌های مسلح را متمرکز کند؟

نشانه قابل سنجش بعدی، نه صرفاً اعلام خلع سلاح، بلکه انتقال واقعی موشک‌ها، پهپادها و دیگر سلاح‌های دوربرد به ساختار فرماندهی رسمی و تعیین تکلیف تشکیلات مستقل خواهد بود. هم‌زمان نحوه جایگزینی سامانه‌های دفاع هوایی در اقلیم کردستان نشان خواهد داد که خروج آمریکا چه میزان خلأ عملیاتی بر جای می‌گذارد.