روسیه و چین قطعنامه آمریکا درباره تحریم‌های ایران را وتو کردند

روسیه و چین پیش‌نویس آمریکا برای تمدید مأموریت هیأت کارشناسان کمیته تحریم‌های ۱۷۳۷ درباره ایران را در شورای امنیت وتو کردند؛ رأیی که اختلاف حقوقی و سیاسی مسکو و پکن با واشنگتن و اروپا بر سر بازگشت سازوکار تحریم‌های سازمان ملل را وارد مرحله تازه‌ای می‌کند.

در این خبر بین‌المللی می‌خوانید

1. ۱دقیقاً چه چیزی وتو شد؟
2. ۲چرا روسیه و چین مخالفت کردند؟
3. ۳تأثیر خبر
4. ۴آنچه می‌دانیم
5. ۵آنچه نمی‌دانیم
6. ۶پیشینه؛ اختلاف از کجا شروع شد؟
7. ۷چرا الان مهم است؟
8. ۸اثر بر ایران

شورای امنیت سازمان ملل روز پنجشنبه ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶ نتوانست پیش‌نویس آمریکا برای تمدید مأموریت هیأت کارشناسان مرتبط با کمیته ۱۷۳۷ را تصویب کند. روسیه و چین، دو عضو دائم شورا، به متن رأی منفی دادند و از حق وتو استفاده کردند. این هیأت برای رصد اجرای محدودیت‌های مرتبط با پرونده هسته‌ای ایران طراحی شده است و مأموریت آن در روزهای پایانی سپتامبر به پایان می‌رسد.

رأی امروز صرفاً یک اختلاف شکلی درباره یک گروه کارشناسی نیست. پشت آن مناقشه‌ای بنیادی درباره اعتبار حقوقی بازگشت تحریم‌های سازمان ملل قرار دارد: آمریکا و کشورهای اروپایی معتقدند سازوکار تحریم‌ها پس از فعال‌شدن «اسنپ‌بک» دوباره برقرار شده، در حالی که تهران، مسکو و پکن این برداشت را رد می‌کنند و می‌گویند با پایان قطعنامه ۲۲۳۱ در اکتبر ۲۰۲۵، مبنای حقوقی احیای کمیته ۱۷۳۷ نیز از میان رفته است.

دقیقاً چه چیزی وتو شد؟

موضوع رأی، تمدید مأموریت هیأت کارشناسانی بود که از کمیته تحریم‌های ۱۷۳۷ پشتیبانی می‌کند. این هیأت در ساختار تحریم‌های سازمان ملل وظیفه بررسی اجرای محدودیت‌ها، گردآوری اطلاعات و ارائه گزارش مستقل به شورای امنیت را بر عهده دارد. خود کمیته و هیأت کارشناسان یک چیز نیستند؛ بنابراین شکست این قطعنامه به معنای لغو خودکار همه تحریم‌های مورد ادعای غرب نیست، بلکه مستقیماً سازوکار نظارت کارشناسی بر اجرای آنها را هدف قرار می‌دهد.

پیش از رأی امروز نیز فعالیت عملی کمیته با مانع روبه‌رو بود. روسیه و چین با تعیین رئیس کمیته و شماری از نامزدهای پیشنهادی برای هیأت کارشناسان مخالفت کرده بودند؛ در نتیجه ساختاری که کشورهای غربی آن را احیاشده می‌دانند عملاً نتوانسته بود به‌طور کامل فعالیت کند.

چرا روسیه و چین مخالفت کردند؟

موضع اعلام‌شده مسکو و پکن این است که قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت، که توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ را تأیید کرده بود، در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ پایان یافته و پس از آن شورای امنیت نمی‌تواند کمیته ۱۷۳۷ یا هیأت کارشناسان آن را دوباره برقرار کند. این دو کشور در ماه‌های گذشته نیز در جلسات شورا همین استدلال را مطرح کرده‌اند.

در مقابل، آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان می‌گویند فعال‌سازی مکانیسم بازگشت تحریم‌ها پیش از پایان دوره قطعنامه ۲۲۳۱ باعث احیای محدودیت‌های پیشین شده است. همین اختلاف حقوقی اکنون به اختلاف عملی درباره اینکه چه نهادی باید اجرای تحریم‌ها را رصد کند تبدیل شده است.

تأثیر خبر

مهم‌ترین اثر فوری وتو، تضعیف ظرفیت شورای امنیت برای ایجاد یک سازوکار مستقل و منظم جهت رصد اجرای تحریم‌های مرتبط با ایران است. بدون هیأت کارشناسان، گزارش‌دهی درباره انتقال تجهیزات، دارایی‌های مشمول محدودیت و اجرای تحریم‌ها بیشتر به اطلاعات دولت‌ها و نهادهای دیگر وابسته خواهد شد.

از نظر سیاسی نیز رأی امروز نشان می‌دهد شکاف میان اعضای دائم شورا بر سر پرونده ایران ساختاری شده است. در چنین وضعیتی تصویب اقدامات الزام‌آور تازه علیه تهران در شورای امنیت دشوارتر خواهد بود، مگر آنکه موضع روسیه یا چین تغییر کند.

آنچه می‌دانیم

روسیه و چین پیش‌نویس تمدید مأموریت هیأت کارشناسان را وتو کرده‌اند. مأموریت فعلی هیأت در اواخر سپتامبر به پایان می‌رسد و اختلاف بر سر مشروعیت حقوقی کمیته ۱۷۳۷ همچنان حل نشده است. همچنین پیش از این رأی، خود کمیته به دلیل نبود رئیس و اختلاف بر سر اعضای هیأت کارشناسان عملاً با محدودیت جدی در فعالیت روبه‌رو بود.

آنچه نمی‌دانیم

هنوز روشن نیست آمریکا و متحدان اروپایی برای جایگزینی سازوکار نظارتی سازمان ملل چه مسیری را انتخاب خواهند کرد. همچنین این وتو به‌تنهایی تعیین نمی‌کند کشورهای مختلف تحریم‌های مورد ادعای بازگشته را چگونه اجرا خواهند کرد؛ اجرای ملی تحریم‌ها و محدودیت‌های یک‌جانبه آمریکا و اروپا مسیر حقوقی جداگانه‌ای دارد.

پیشینه؛ اختلاف از کجا شروع شد؟

کمیته ۱۷۳۷ در سال ۲۰۰۶ برای نظارت بر تحریم‌های مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران ایجاد شد. با توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ و تصویب قطعنامه ۲۲۳۱، بخش مهمی از ساختار تحریمی قبلی کنار گذاشته شد. اختلاف کنونی پس از آن شدت گرفت که بریتانیا، فرانسه و آلمان در سال ۲۰۲۵ روند بازگشت تحریم‌های سازمان ملل را فعال کردند. تهران، روسیه و چین اعتبار حقوقی این روند را زیر سؤال بردند.

در سپتامبر امسال نیز شورای امنیت چند بار بر سر قرار دادن موضوع کمیته ۱۷۳۷ در دستور کار دچار اختلاف شد. در رأی‌های آیین‌نامه‌ای، اکثریت اعضا با بررسی موضوع موافقت کردند؛ اما برخلاف رأی‌های آیین‌نامه‌ای، قطعنامه ماهوی امروز در معرض وتوی اعضای دائم قرار داشت.

چرا الان مهم است؟

زمان رأی اهمیت ویژه دارد. نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک نزدیک است و پرونده ایران، جنگ منطقه‌ای و مسیر احتمالی دیپلماسی تهران و واشنگتن از موضوعات اصلی گفت‌وگوهای دیپلماتیک خواهد بود. وتوی روسیه و چین درست پیش از این نشست نشان می‌دهد حتی اگر مذاکرات سیاسی درباره ایران دوباره فعال شود، اجماع قدرت‌های بزرگ درباره چارچوب حقوقی پرونده هسته‌ای وجود ندارد.

اثر بر ایران

برای تهران، نتیجه رأی یک موفقیت دیپلماتیک محدود محسوب می‌شود، زیرا مانع از تثبیت یک سازوکار نظارتی مورد حمایت آمریکا در شورای امنیت شده است. با این حال این رأی تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا و اروپا را حذف نمی‌کند و به‌خودی‌خود فشار اقتصادی خارجی بر ایران را پایان نمی‌دهد. اهمیت اصلی آن در کاهش ظرفیت نظارت متمرکز سازمان ملل و برجسته‌شدن شکاف میان اعضای دائم شورای امنیت است.

مسیر بعدی

سه موضوع تعیین‌کننده خواهد بود: آیا آمریکا یا کشورهای اروپایی متن دیگری برای حفظ سازوکار نظارتی ارائه می‌کنند؛ دبیرخانه سازمان ملل پس از پایان مأموریت هیأت چه رویه‌ای اتخاذ می‌کند؛ و آیا پرونده هسته‌ای ایران در حاشیه مجمع عمومی به مذاکرات تازه میان تهران، واشنگتن، اروپا، روسیه و چین منجر می‌شود. پاسخ به این سه پرسش مشخص خواهد کرد وتوی امروز یک مانع موقت است یا آغاز یک خلأ بلندمدت در سازوکار نظارت تحریمی سازمان ملل.