بزرگ‌ترین تجمع دولتی ایران از آغاز جنگ در تهران برگزار شد

صدها هزار نفر روز جمعه ۱۸ سپتامبر در تهران در تجمع و رژه‌ای دولتی با عنوان «جان‌فدای ایران» شرکت کردند؛ برنامه‌ای که هم‌زمان با ادامه جنگ و فشارهای امنیتی، با نمایش تجهیزات نظامی و اعلام آمادگی داوطلبان برای آموزش نظامی همراه بود. مقام‌های ایرانی می‌گویند بیش از ۶۰۰ هزار نفر برای این برنامه ثبت‌نام کرده‌اند، اما این رقم به‌طور مستقل قابل تأیید نیست.

نکات کلیدی: این تجمع بزرگ‌ترین نمایش خیابانی سازمان‌یافته از سوی حکومت ایران از آغاز جنگ در فوریه توصیف شده است؛ رسانه دولتی شمار حاضران تهران را بیش از ۳۰۰ هزار نفر اعلام کرد؛ فرمانده سپاه تهران از ثبت‌نام بیش از ۶۰۰ هزار داوطلب سخن گفت؛ آموزش‌های اعلام‌شده شامل آموزش پایه نظامی است و زمان و گستره اجرای کامل آن هنوز روشن نیست.

در تهران چه اتفاقی افتاد؟

جمعیت از بخش‌هایی از مرکز تهران عبور کرد و گروه‌هایی از داوطلبان با لباس‌های نظامی در مسیر رژه حضور داشتند. زنان وابسته به سپاه نیز با سلاح در برنامه دیده شدند و تجهیزات پدافندی، خودروهای مجهز به تیربار و پهپادها به نمایش درآمد. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، شماری از فرماندهان نظامی و مقام‌های ارشد در مراسم حضور داشتند.

برنامه با کارزار «جان‌فدای ایران» پیوند دارد؛ طرحی که مقام‌ها آن را برای جذب داوطلب و آموزش شهروندان در شرایط جنگی معرفی کرده‌اند. حسن حسن‌زاده، فرمانده سپاه تهران، شمار ثبت‌نام‌شدگان را بیش از ۶۰۰ هزار نفر اعلام کرده و گفته است انتظار می‌رود بیش از یک میلیون نفر در دوره‌های آموزشی شرکت کنند. این اعداد، آمار رسمی طرف ایرانی‌اند و هنوز امکان راستی‌آزمایی مستقل کامل آنها وجود ندارد.

آنچه می‌دانیم و آنچه هنوز روشن نیست

اصل برگزاری تجمع، حضور گسترده جمعیت، نمایش تجهیزات و حضور مقام‌های ارشد با تصاویر و گزارش‌های مستقل تأیید می‌شود. همچنین مقام‌های مسئول علناً از برنامه آموزش نظامی داوطلبان سخن گفته‌اند. آنچه روشن نیست، تعداد دقیق شرکت‌کنندگان و ثبت‌نام‌شدگان، مدت و محتوای کامل دوره‌ها و این است که چه سهمی از ثبت‌نام‌کنندگان واقعاً وارد آموزش عملی خواهند شد.

در ارزیابی این رویداد باید میان «ثبت‌نام»، «شرکت در تجمع» و «آموزش نظامی عملی» تفاوت گذاشت. اعلام صدها هزار ثبت‌نام به معنای آموزش همین تعداد نفر نیست. همچنین حضور در یک تجمع دولتی به‌تنهایی معیار دقیقی برای سنجش میزان حمایت عمومی از همه سیاست‌های حکومت یا جنگ محسوب نمی‌شود.

چرا این تجمع اکنون مهم است؟

اهمیت رویداد در زمان برگزاری آن است. ایران ماه‌هاست در شرایط جنگی قرار دارد و ساختار سیاسی و نظامی کشور هم‌زمان با تهدید خارجی و فشار داخلی، بر نمایش انسجام و ظرفیت بسیج اجتماعی تأکید می‌کند. تجمع تهران نخستین بار نیست که حکومت از بسیج مردمی به‌عنوان بخشی از راهبرد دفاعی استفاده می‌کند، اما مقیاس اعلام‌شده و پیوند مستقیم آن با آموزش نظامی شهروندان، این برنامه را از یک راهپیمایی معمول سیاسی جدا می‌کند.

حسین طائب، رئیس جدید سازمان بسیج، در آغاز مراسم گفت داوطلبان برای «دفاع همه‌جانبه» آماده خواهند شد و برنامه‌های مشابه در شهرهای دیگر نیز برگزار می‌شود. اگر این وعده اجرا شود، مرحله بعدی کارزار از نمایش خیابانی به شبکه‌ای از دوره‌های آموزشی در نقاط مختلف کشور منتقل خواهد شد.

تأثیر خبر؛ حکومت چه ظرفیتی را می‌خواهد نشان دهد؟

برای ساختار امنیتی ایران، نیروی داوطلب می‌تواند چند کارکرد داشته باشد: افزایش ظرفیت پشتیبانی در شرایط جنگ، حفاظت از مراکز و زیرساخت‌ها، ایجاد ذخیره نیروی انسانی و نمایش بازدارندگی داخلی. با این حال، کیفیت این ظرفیت به سطح آموزش، سازمان‌دهی، فرماندهی و مأموریت واقعی داوطلبان وابسته است؛ موضوعاتی که هنوز جزئیات کافی درباره آنها منتشر نشده است.

این کارزار یک بعد سیاسی داخلی نیز دارد. بسیج و دیگر نهادهای امنیتی ایران علاوه بر مأموریت دفاعی، در دهه‌های گذشته در کنترل اعتراض‌های داخلی نقش داشته‌اند. از این رو، گسترش آموزش و سازمان‌دهی داوطلبان می‌تواند در آینده پیامدهای امنیت داخلی نیز داشته باشد. اما از اطلاعات موجود نمی‌توان نتیجه گرفت که مأموریت مشخص داوطلبان فعلی سرکوب اعتراض‌هاست؛ چنین نتیجه‌ای بدون سند از شواهد جلوتر می‌رود.

پیشینه؛ بسیج مردمی در ساختار دفاعی ایران

استفاده از شبکه‌های داوطلب در ساختار دفاعی جمهوری اسلامی سابقه‌ای طولانی دارد و بسیج از ابتدای دهه ۱۳۶۰ در جنگ ایران و عراق به یکی از ابزارهای اصلی جذب نیروی مردمی تبدیل شد. پس از جنگ، نقش این نهاد به حوزه‌های امنیتی، اجتماعی و سیاسی گسترش یافت. کارزار کنونی از همان سنت سازمان‌دهی نیروی مردمی استفاده می‌کند، اما در محیطی متفاوت: جنگ امروز با پهپاد، موشک، حملات دورایستا و تهدید زیرساخت‌ها تعریف می‌شود و کارکرد نیروی داوطلب لزوماً مشابه جنگ زمینی دهه ۱۳۶۰ نیست.

مسیر بعدی چیست؟

معیار اصلی برای سنجش وزن واقعی این کارزار، نه اندازه تجمع تهران بلکه اجرای مرحله بعد است: چه تعداد نفر وارد آموزش می‌شوند، دوره‌ها در کدام شهرها برگزار می‌شود، چه نهادهایی آموزش را اداره می‌کنند و مأموریت عملی نیروهای آموزش‌دیده چگونه تعریف خواهد شد. برگزاری تجمع‌های مشابه در شهرهای دیگر نیز نشان خواهد داد که آیا برنامه به یک بسیج سراسری پایدار تبدیل می‌شود یا عمدتاً در سطح نمایش سیاسی و نمادین باقی می‌ماند.