پروازهای ایران به بغداد و مسقط متوقف شد

با اجرایی‌شدن مرحله تازه‌ای از فشارهای آمریکا علیه بخش هوانوردی ایران، پروازهای شرکت‌های ایرانی به بغداد و مسقط متوقف شده است. سازمان هواپیمایی کشوری ایران اعلام کرده مسیر بغداد از نیمه‌شب چهارشنبه دیگر پذیرای پروازهای ایرانی نیست و هم‌زمان رایزنی برای انتقال بخشی از این پروازها به نجف ادامه دارد؛ درباره عمان نیز مذاکرات برای روشن‌شدن وضعیت پروازها در جریان است.

این تحول از آن جهت مهم است که تحریم‌های تازه فقط یک شرکت خاص را هدف نمی‌گیرد. وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ مجموعه‌ای از ۳۶ هدف مرتبط با هوانوردی ایران را تحریم کرد و دامنه فشار را به ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی، شرکت‌های واسطه و ارائه‌دهندگان خدمات گسترش داد. هدف اعلامی واشنگتن این است که شرکت‌ها، فرودگاه‌ها و تأمین‌کنندگان خارجی را از ارائه خدمات به ناوگان ایرانی بازدارد.

چه چیزی از امروز تغییر کرده است؟

تغییر اصلی این است که آثار تحریم از سطح اعلام سیاسی و فهرست‌گذاری شرکت‌ها به عملیات روزمره پروازها منتقل شده است. مقام‌های هوانوردی ایران تأیید کرده‌اند که بغداد و مسقط دیگر مطابق برنامه قبلی در دسترس همه پروازهای ایرانی نیستند. هم‌زمان گزارش‌هایی از توقف یا محدودشدن برخی مسیرهای دیگر، از جمله پروازهای مرتبط با ترکیه، نیز در روزهای اخیر منتشر شده است.

در مورد عراق، تهران در حال بررسی انتقال پروازهایی است که مقصد آنها بغداد بوده به فرودگاه نجف؛ مسیری که برای سفرهای زیارتی و بخشی از تردد تجاری ایران اهمیت دارد. درباره عمان، مقام‌های ایرانی گفته‌اند رایزنی‌ها ادامه دارد. در نتیجه، هنوز نمی‌توان گفت توقف فعلی در هر دو مسیر نهایی و بلندمدت است.

فشار آمریکا دقیقاً چگونه عمل می‌کند؟

ساختار این فشار بر تحریم مستقیم شرکت‌های ایرانی و افزایش ریسک همکاری برای طرف‌های خارجی استوار است. وزارت خزانه‌داری آمریکا اعلام کرده شرکت‌ها و اشخاصی که به بخش هوانوردی ایران خدمات فروش، پشتیبانی، تأمین تجهیزات یا واسطه‌گری ارائه دهند ممکن است در معرض اقدامات تحریمی قرار گیرند. همین تهدید، ریسک کار برای فرودگاه‌ها، شرکت‌های خدمات زمینی، تأمین‌کنندگان سوخت، فروشندگان بلیت و واسطه‌های مالی را بالا می‌برد.

در عمل، حتی اگر یک شرکت ایرانی از نظر فنی توان پرواز داشته باشد، ادامه مسیر بین‌المللی بدون همکاری فرودگاه مقصد، خدمات زمینی، سوخت‌رسانی، تسویه مالی و مجوزهای عملیاتی ممکن نیست. بنابراین اثر تحریم می‌تواند خارج از مرزهای آمریکا و از طریق تصمیم طرف‌های ثالث ظاهر شود.

آنچه می‌دانیم و آنچه هنوز روشن نیست

آنچه اکنون تأیید شده، توقف پروازهای ایرانی به بغداد و مسقط و ادامه مذاکره برای یافتن راه‌حل جایگزین است. همچنین روشن است که تحریم‌های گسترده آمریکا علیه بخش هوانوردی ایران از اوایل سپتامبر اعمال شده و شرکت‌های بیشتری را نسبت به دوره‌های قبلی دربر گرفته است.

اما چند نکته هنوز قطعی نیست. نخست، مدت توقف مسیرهای بغداد و مسقط مشخص نشده است. دوم، معلوم نیست مذاکرات برای انتقال پروازهای بغداد به نجف به چه نتیجه‌ای برسد. سوم، هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت محدودیت‌های مشابه با همین شدت به تمام مسیرهای بین‌المللی ایران گسترش خواهد یافت. چین و برخی دیگر از مقاصد همچنان میزبان پروازهای ایرانی هستند و دامنه اجرای تحریم در کشورهای مختلف یکسان نیست.

اثر مستقیم بر مسافران و شبکه هوایی ایران

اولین اثر برای مسافران، کاهش گزینه‌های سفر مستقیم و احتمال افزایش نیاز به مسیرهای جایگزین است. برای مسافران عراقی و ایرانی، جابه‌جایی مقصد از بغداد به نجف می‌تواند برنامه سفر، هزینه زمینی و زمان دسترسی به پایتخت عراق را تغییر دهد. برای مسافران عمان نیز ادامه ابهام به معنای ریسک لغو یا تغییر برنامه سفر است.

در سطح گسترده‌تر، اگر تعداد کشورهایی که خدمات فرودگاهی یا فروش بلیت به شرکت‌های ایرانی ارائه می‌کنند کاهش یابد، شبکه بین‌المللی هوانوردی ایران می‌تواند کوچک‌تر و پرهزینه‌تر شود. این فشار همچنین می‌تواند به کاهش رقابت، افزایش هزینه سفر و دشوارترشدن اتصال ایران به برخی مراکز منطقه‌ای منجر شود. با این حال، اندازه نهایی این اثر به میزان همراهی کشورها و شرکت‌های خارجی با سیاست تحریمی آمریکا بستگی دارد.

چرا این تحول اکنون اهمیت بیشتری دارد؟

زمان‌بندی محدودیت‌های هوانوردی با افزایش هم‌زمان فشارهای اقتصادی و دیپلماتیک بر ایران هم‌پوشانی دارد. واشنگتن در هفته‌های اخیر تلاش کرده دامنه تحریم‌ها را از شبکه‌های مالی و بانکی به حمل‌ونقل و هوانوردی گسترش دهد. به همین دلیل، توقف چند مسیر پروازی صرفاً مسئله‌ای فنی نیست؛ بلکه آزمونی برای سنجش توان آمریکا در وادارکردن کشورهای ثالث به کاهش همکاری عملی با ایران است.

برای تهران نیز این موضوع فقط به چند مقصد محدود نمی‌شود. اگر امکان استفاده از فرودگاه‌ها، خدمات زمینی و زیرساخت فروش در کشورهای همسایه کاهش یابد، حفظ شبکه پروازی منطقه‌ای دشوارتر خواهد شد. از طرف دیگر، اگر ایران بتواند مسیرهای جایگزین مانند نجف را فعال نگه دارد یا همکاری با کشورهایی که از تحریم‌های آمریکا پیروی نمی‌کنند ادامه دهد، بخشی از اثر فشار قابل مدیریت خواهد بود.

پیشینه فشار بر هوانوردی ایران

بخش هوانوردی ایران سال‌ها با تحریم، محدودیت دسترسی به قطعات و دشواری تأمین هواپیما مواجه بوده است. ماهان ایر نیز سال‌ها پیش تحت تحریم آمریکا قرار گرفته بود. تفاوت مرحله تازه در آن است که واشنگتن دامنه هدف‌گیری را به تعداد بیشتری از شرکت‌های هواپیمایی ایران و شبکه پشتیبانی آنها گسترش داده است.

وزارت خزانه‌داری آمریکا مدعی است بخشی از ناوگان و زیرساخت هوانوردی ایران برای جابه‌جایی نیرو، تجهیزات و اقلام مرتبط با نهادهای نظامی استفاده شده است. ایران این چارچوب سیاسی و تحریمی را بخشی از فشار گسترده‌تر آمریکا علیه اقتصاد و حاکمیت خود می‌داند. در ارزیابی آثار فعلی، آنچه قابل مشاهده است کاهش دسترسی عملی برخی شرکت‌های ایرانی به مقاصد خارجی است؛ اما دامنه و دوام این روند هنوز در حال شکل‌گیری است.

مرحله بعدی چیست؟

سه شاخص باید دنبال شود: نتیجه مذاکرات درباره انتقال پروازهای بغداد به نجف، تصمیم نهایی عمان درباره پذیرش پروازها و مسافران ایرانی، و اینکه آیا کشورهای دیگری خدمات فرودگاهی یا فروش بلیت به شرکت‌های ایرانی را محدود می‌کنند یا نه. این سه متغیر مشخص خواهد کرد فشار تازه یک اختلال محدود در چند مسیر باقی می‌ماند یا به کوچک‌شدن محسوس شبکه بین‌المللی هوانوردی ایران منجر می‌شود.

تا روشن‌شدن این وضعیت، مسافرانی که بلیت مسیرهای منطقه‌ای با شرکت‌های ایرانی دارند باید پیش از حرکت، وضعیت پرواز را مستقیم از شرکت هواپیمایی یا آژانس صادرکننده بلیت بررسی کنند؛ زیرا برنامه برخی مسیرها ممکن است با فاصله کوتاه تغییر کند.