ترکیه پایگاه بعشیقه را به عراق تحویل می‌دهد

ترکیه و عراق بر سر انتقال تدریجی کنترل پایگاه نظامی بعشیقه-زلیکان در شمال عراق به دولت فدرال بغداد توافق کردند؛ تصمیمی که یکی از قدیمی‌ترین نقاط اختلاف امنیتی میان دو همسایه را وارد مرحله تازه‌ای می‌کند. توافق پس از دیدار رجب طیب اردوغان و علی الزیدی در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک اعلام شد و هم‌زمان پرونده سنجار و حضور گروه‌های مسلح غیردولتی را نیز در بر می‌گیرد.

بر اساس بیانیه مشترک دو طرف، نیروهای ترکیه قرار است کنترل پایگاه را مطابق «سازوکار و جدول زمانی مورد توافق» به دولت عراق واگذار کنند. جدول زمانی رسمی در متن عمومی اعلام نشده است. بنابراین آنچه فعلاً قطعی است اصل انتقال تدریجی است، نه تاریخ دقیق خروج آخرین نیروی ترکیه یا بسته‌شدن کامل حضور نظامی آنکارا در شمال عراق.

چه چیزی تغییر کرده است؟

بعشیقه از سال ۲۰۱۵ به یکی از پرونده‌های حساس روابط بغداد و آنکارا تبدیل شد. ترکیه استقرار نیرو در این منطقه نزدیک موصل را بخشی از مأموریت آموزش نیروهای محلی برای مقابله با داعش و حفاظت از امنیت خود توصیف می‌کرد. بغداد در دوره‌های مختلف حضور نیروهای ترکیه را مسئله‌ای مرتبط با حاکمیت ملی می‌دانست و خواستار خروج آنها شده بود.

توافق تازه از این جهت مهم است که اختلاف چندساله را از سطح مطالبه سیاسی به یک چارچوب اجرایی برای تحویل پایگاه منتقل می‌کند. با این حال، هنوز جزئیات عملیاتی از جمله تعداد نیروهایی که در هر مرحله خارج می‌شوند، سرنوشت تجهیزات و محدوده دقیق مسئولیت نیروهای عراقی منتشر نشده است.

سنجار در مرکز معامله امنیتی

بیانیه مشترک فقط درباره بعشیقه نیست. بغداد و آنکارا همچنین بر گسترش کامل اقتدار دولت عراق در سنجار و پایان حضور عناصر مسلح خارجی که غیرقانونی توصیف شده‌اند توافق کرده‌اند. این بخش مستقیماً به نگرانی دیرینه ترکیه درباره شبکه‌های مرتبط با حزب کارگران کردستان، پ‌ک‌ک، در شمال عراق مربوط می‌شود.

دولت عراق پیش‌تر اقداماتی برای سامان‌دادن وضعیت گروه‌های مسلح در سنجار آغاز کرده بود. ترکیه نیز هم‌زمان یک روند سیاسی برای پایان‌دادن به منازعه چنددهه‌ای با پ‌ک‌ک دنبال می‌کند. به همین دلیل، انتقال بعشیقه را نمی‌توان صرفاً یک جابه‌جایی نظامی دانست؛ این تصمیم بخشی از معامله امنیتی بزرگ‌تری است که در آن بغداد می‌خواهد حاکمیت خود را تثبیت کند و آنکارا خواهان کاهش تهدیدهای فرامرزی است.

آنچه می‌دانیم و آنچه هنوز روشن نیست

اصل توافق، انتقال تدریجی کنترل پایگاه و پیوند آن با اقدامات امنیتی عراق تأیید شده است. همچنین دو دولت گفته‌اند همکاری امنیتی خود را تعمیق خواهند داد و اجرای پروژه‌های راهبردی و توافق‌های اقتصادی قبلی را سرعت می‌بخشند.

اما چند پرسش باز مانده است. نخست، زمان دقیق تکمیل انتقال اعلام نشده است. دوم، روشن نیست این توافق چه اثری بر دیگر مواضع و پایگاه‌های ترکیه در شمال عراق خواهد داشت. سوم، میزان عملی‌شدن تعهد مربوط به سنجار به رفتار گروه‌های مسلح، توان دولت عراق برای اعمال کنترل و روند سیاسی ترکیه با پ‌ک‌ک بستگی دارد. بنابراین تحویل بعشیقه به‌تنهایی به معنی پایان حضور نظامی ترکیه در عراق نیست.

چرا اکنون مهم است؟

زمان توافق اهمیت ویژه دارد. آمریکا نیز در حال کاهش حضور نظامی طولانی‌مدت خود در عراق است و بغداد تلاش می‌کند شکل روابط امنیتی با بازیگران خارجی را بازتعریف کند. در چنین شرایطی، انتقال یک پایگاه مورد مناقشه به کنترل دولت فدرال می‌تواند برای بغداد یک دستاورد حاکمیتی باشد و برای ترکیه راهی برای تبدیل حضور مستقیم نظامی به همکاری امنیتی هماهنگ‌تر با دولت عراق.

هم‌زمان، پروژه «راه توسعه» که قرار است عراق را از مسیر زمینی و ریلی به ترکیه و سپس اروپا متصل کند، به ثبات سیاسی و امنیتی شمال عراق نیاز دارد. کاهش اختلاف بر سر بعشیقه می‌تواند بخشی از موانع سیاسی در مسیر گسترش تجارت و زیرساخت مشترک را کم کند، هرچند اثر اقتصادی واقعی آن به اجرای پروژه‌ها وابسته است.

اثر این توافق بر ایران

برای ایران، تحول بعشیقه از چند جهت قابل توجه است. ایران با عراق مرز طولانی، روابط اقتصادی گسترده و پیوندهای سیاسی و امنیتی عمیق دارد و هر تغییر در آرایش نیروهای خارجی در شمال عراق می‌تواند بر موازنه منطقه‌ای اثر بگذارد. کاهش یک نقطه اصطکاک میان بغداد و آنکارا همچنین ممکن است همکاری دو کشور در امنیت مرزی، تجارت و کریدورهای ترانزیتی را تقویت کند؛ حوزه‌هایی که ایران نیز در آنها منافع مستقیم دارد.

با این حال، فعلاً شواهدی وجود ندارد که توافق بعشیقه مستقیماً علیه منافع ایران طراحی شده باشد. اثر واقعی برای تهران زمانی روشن‌تر می‌شود که مشخص شود حضور نظامی ترکیه در دیگر نقاط شمال عراق چه تغییری می‌کند و پروژه‌های ترانزیتی بغداد و آنکارا با چه سرعتی پیش می‌روند.

مسیر بعدی

نشانه اصلی برای سنجش اجرای توافق، اعلام مراحل تحویل پایگاه، جابه‌جایی واقعی نیروها و استقرار نیروهای فدرال عراق خواهد بود. همچنین باید دید بغداد چگونه تعهد مربوط به سنجار را اجرا می‌کند و آیا این روند بدون درگیری تازه با گروه‌های مسلح پیش می‌رود یا نه.

اگر انتقال طبق برنامه انجام شود، بعشیقه می‌تواند از یک نماد اختلاف حاکمیتی به نمونه‌ای از تنظیم مجدد روابط امنیتی ترکیه و عراق تبدیل شود. اگر اجرای بخش سنجار یا جدول زمانی خروج متوقف شود، اختلاف قدیمی ممکن است با شکل دیگری بازگردد. معیار اصلی در هفته‌ها و ماه‌های آینده نه بیانیه نیویورک، بلکه تغییر قابل مشاهده در میدان خواهد بود.