تورم ۸۹٪؛ دارایی گران‌تر شد، قدرت خرید نه

در اقتصاد تورمی ایران یک تناقض واقعی شکل گرفته است: ممکن است ارزش ریالی خانه، خودرو، طلا یا پس‌انداز یک خانواده بالا برود، اما همان خانواده برای خرید غذا، درمان، اجاره، آموزش یا حتی هزینه‌های عادی ماهانه پول کمتری در اختیار داشته باشد. تازه‌ترین داده‌های مرداد ۱۴۰۵ این شکاف را روشن‌تر کرده‌اند؛ تورم نقطه‌به‌نقطه خانوار به ۸۹ درصد رسیده، تورم سالانه ۶۹.۹ درصد است و قیمت خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها نسبت به سال قبل حدود ۱۲۷.۵ درصد بالا رفته است.

این همان جایی است که «ثروت روی کاغذ» از «توان زندگی» جدا می‌شود. دارایی ممکن است با تورم گران شود، اما تا زمانی که به پول نقد تبدیل نشده، قبض، خرید ماهانه یا هزینه درمان را پرداخت نمی‌کند. در مقابل، قیمت کالاهای مصرفی هر روز از حساب جاری خانوار پول واقعی خارج می‌کند.

تورم ۸۹ درصدی دقیقاً چه می‌گوید؟

تورم نقطه‌به‌نقطه ۸۹ درصدی یعنی خانوار ایرانی برای خرید یک مجموعه ثابت از کالاها و خدمات، به‌طور متوسط ۸۹ درصد بیشتر از مرداد ۱۴۰۴ هزینه کرده است. این عدد درباره «درآمد» چیزی نمی‌گوید؛ فقط نشان می‌دهد قیمت همان سبد مصرفی چقدر بالا رفته است.

همین تفاوت برای فهم فشار واقعی مهم است. اگر درآمد نقدی یک خانواده کمتر از این نرخ رشد کرده باشد، قدرت خرید آن کاهش یافته است؛ حتی اگر ارزش خانه یا طلای خانوار در همان مدت افزایش پیدا کرده باشد. از نگاه حسابداری ممکن است تراز دارایی خانوار بزرگ‌تر شود، اما از نگاه زندگی روزمره، جریان نقدی ضعیف‌تر باشد.

چرا داشتن خانه یا طلا الزاماً فشار را کم نمی‌کند؟

برای فهم این وضعیت باید میان «ثروت» و «نقدینگی» تفاوت گذاشت. خانه‌ای که خانواده در آن زندگی می‌کند ممکن است از نظر ریالی بسیار گران‌تر شده باشد، اما افزایش قیمت آن هیچ پول نقدی وارد حساب خانواده نمی‌کند. برای استفاده از این ثروت باید ملک فروخته شود یا به شکلی به اعتبار تبدیل شود؛ هر دو تصمیم هزینه و محدودیت خود را دارند.

طلا و ارز نقدشونده‌ترند، اما فروش آنها برای تأمین مخارج روزانه معنای دیگری دارد: خانوار در حال مصرف‌کردن پس‌انداز قبلی است. این با افزایش درآمد فرق دارد. اگر خانواده برای خرید خوراک، پرداخت درمان یا شهریه مجبور شود بخشی از ذخیره طلا یا ارز خود را بفروشد، تراز نقدی کوتاه‌مدت بهتر می‌شود اما پشتوانه مالی آینده کوچک‌تر خواهد شد.

به همین دلیل یک خانواده ممکن است از نظر ارزش اسمی دارایی در گروه «دارایی‌دار» باشد و هم‌زمان از نظر جریان نقد ماهانه تحت فشار قرار بگیرد. این تناقض نیست؛ نتیجه طبیعی تورمی است که قیمت دارایی و هزینه مصرف را با سرعتی متفاوت از درآمد بالا می‌برد.

خوراکی‌ها جایی است که فشار از آمار به زندگی روزمره می‌رسد

شدت بحران را بهتر از هر شاخص دیگری می‌توان در گروه خوراکی دید. داده‌های مرداد نشان می‌دهد تورم نقطه‌ای خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها حدود ۱۲۷.۵ درصد بوده است. در تیرماه نیز تورم گروه خوراکی، آشامیدنی و دخانیات حدود ۱۲۸ درصد گزارش شده بود.

این یعنی حتی اگر تورم عمومی ۸۹ درصد باشد، بخش ضروری‌تر سبد خانواده با سرعت بسیار بیشتری گران شده است. برای خانواده‌های کم‌درآمد که سهم بیشتری از بودجه‌شان صرف غذا می‌شود، اثر واقعی تورم از متوسط رسمی شدیدتر است. همین موضوع توضیح می‌دهد چرا تورم سالانه دهک دوم ۷۸.۳ درصد و برای دهک دهم ۶۷.۶ درصد بوده است.

گزارش‌های میدانی از تهران نیز همین تغییر رفتار را نشان می‌دهند: خریداران اقلام را حذف یا کوچک‌تر می‌کنند، کیفیت کالا را پایین می‌آورند، خرید را جلو می‌اندازند تا از افزایش قیمت بعدی فرار کنند و برخی فروشندگان با درخواست خرید اعتباری بیشتری روبه‌رو شده‌اند. این نشانه‌ها جای آمار رسمی را نمی‌گیرند، اما نشان می‌دهند فشار قیمت چگونه به رفتار روزانه منتقل شده است.

جنگ چگونه وارد بودجه خانوار شده است؟

فشار فعلی فقط نتیجه تورم مزمن سال‌های گذشته نیست. جنگ، تحریم‌های شدیدتر و محدودشدن مسیرهای تجارت خارجی چند کانال تازه به اقتصاد خانوار اضافه کرده‌اند.

رویترز در اوایل سپتامبر گزارش کرد که تجارت خارجی ایران، بنا بر اظهارات مسعود پزشکیان، بین ۲۵ تا ۳۵ درصد کاهش یافته و واردات بیشتر از صادرات آسیب دیده است. همان گزارش می‌گفت نرخ ریال از حدود یک میلیون ریال در برابر دلار در یک سال قبل به بیش از ۲.۲ میلیون ریال رسیده است.

این دو متغیر مستقیماً به قیمت مصرف‌کننده وصل می‌شوند. وقتی واردات سخت‌تر و پرهزینه‌تر شود، تأمین‌کننده برای مواد اولیه و کالای وارداتی پول بیشتری مطالبه می‌کند. وقتی ارزش پول ملی افت می‌کند، همان کالای خارجی یا ماده اولیه دلاری با ریال بیشتری قیمت‌گذاری می‌شود. حتی تولیدکننده داخلی نیز اگر قطعه، ماشین‌آلات، دارو، خوراک دام یا مواد اولیه وارداتی داشته باشد، بخشی از این فشار را به قیمت نهایی منتقل می‌کند.

از سوی دیگر، فشار بر صادرات نفت و دسترسی دولت به ارز می‌تواند بازار ارز و انتظارات تورمی را حساس‌تر کند. رویترز گزارش کرده صادرات نفت ایران در دوره محاصره دریایی به‌شدت افت کرده و دسترسی به منابع ارزی محدودتر شده است. این به‌تنهایی تمام تورم را توضیح نمی‌دهد، اما در اقتصادی که از قبل تورم بالا داشته، یک شوک اضافی مهم است.

«ثروتمند روی کاغذ» چه زمانی فقیرتر شده است؟

فرض کنیم یک خانواده مالک خانه‌ای است که ارزش ریالی آن طی یک سال ۸۰ درصد بالا رفته است. از نظر ثروت اسمی، خانواده ۸۰ درصد «ثروتمندتر» به نظر می‌رسد. اما اگر هزینه خوراک ۱۲۷ درصد بالا رفته، درمان و خدمات نیز گران‌تر شده و درآمد نقدی فقط ۴۰ یا ۵۰ درصد رشد کرده باشد، استاندارد مصرف آن خانواده پایین آمده است.

این مثال پیش‌بینی یا آمار عمومی درباره همه خانوارها نیست؛ فقط نشان می‌دهد چرا افزایش قیمت دارایی با افزایش رفاه برابر نیست. رفاه اقتصادی به توان مصرف، امنیت درآمد، بدهی، هزینه مسکن و قابلیت تبدیل دارایی به نقد وابسته است، نه فقط به قیمت اسمی خانه یا خودرو.

در ادبیات مالی، این وضعیت را می‌توان یک شکاف میان «ترازنامه» و «جریان نقدی» دانست. ترازنامه می‌گوید چه دارایی‌هایی دارید؛ جریان نقدی می‌گوید ماه آینده با چه پولی زندگی می‌کنید. تورم شدید می‌تواند اولی را باد کند و دومی را هم‌زمان فرسوده سازد.

این فشار برای دهک‌های مختلف یکسان نیست

داده‌های مرکز آمار یک نکته مهم را نشان می‌دهد: تورم سالانه برای دهک دوم ۷۸.۳ درصد بوده، در حالی که دهک دهم ۶۷.۶ درصد را تجربه کرده است. فاصله تورمی دهک‌ها در مرداد به ۱۰.۷ واحد درصد رسیده؛ بیشتر از ماه قبل.

علت اصلی به ترکیب سبد مصرف برمی‌گردد. خانوارهای کم‌درآمد سهم بیشتری از درآمد خود را صرف خوراک، اجاره و کالاهای ضروری می‌کنند. خانوارهای پردرآمد معمولاً سهم بیشتری از مخارجشان را به خدمات، تفریح، سفر یا کالاهایی اختصاص می‌دهند که الزاماً با همان سرعت مواد غذایی گران نشده‌اند.

بنابراین متوسط ۶۹.۹ درصدی برای همه یک تجربه واحد ایجاد نمی‌کند. تورم یک عدد ملی است، اما اثر آن به شدت دهکی و طبقاتی است.

رکود معاملاتی هم ارزش دارایی را پیچیده‌تر می‌کند

در بازارهایی مثل مسکن و خودرو، «قیمت اعلامی» با «قیمت قابل تبدیل به پول نقد» همیشه یکی نیست. در شرایط نااطمینانی و جنگ، ممکن است فروشنده قیمت بالایی روی دارایی بگذارد اما خریدار در آن قیمت وجود نداشته باشد یا معامله هفته‌ها و ماه‌ها طول بکشد.

اینجاست که نقدشوندگی اهمیت پیدا می‌کند. یک خانه میلیاردی که سریع قابل فروش نیست، برای خانواده‌ای که همین ماه نیاز به پول نقد دارد، همان کارکرد پول بانکی یا دارایی نقدشونده را ندارد. بنابراین بررسی فشار معیشتی فقط با پرسش «این خانواده خانه دارد یا نه؟» ناقص است.

یک خلأ آماری مهم: چند خانوار واقعاً «دارایی‌دار اما کم‌نقد» هستند؟

آمار تورم به ما می‌گوید قیمت‌ها چه کرده‌اند، اما پاسخ نمی‌دهد چند خانوار صاحب مسکن یا دارایی سرمایه‌ای هستند و هم‌زمان برای مخارج جاری با کسری نقدینگی روبه‌رو شده‌اند. برای پاسخ دقیق به این سؤال باید داده‌های خرد درآمد و هزینه، ارزش دارایی، بدهی و موجودی نقد خانوار کنار هم قرار گیرد.

این داده به‌صورت منظم و به‌روز در دسترس عمومی نیست. به همین دلیل نمی‌توان با اطمینان گفت چه درصدی از خانوارهای صاحب خانه یا طلا اکنون «ثروتمند روی کاغذ» و در عمل تحت فشار نقدینگی‌اند. آنچه داده‌های موجود نشان می‌دهد، شرایطی است که چنین وضعیت را بسیار محتمل‌تر می‌کند: تورم نزدیک ۹۰ درصد، خوراکی بالای ۱۲۷ درصد، افت شدید ارزش پول و اختلال در تجارت و درآمد ارزی.

برای تشخیص بهتر وضعیت معیشت، به چه عددهایی باید نگاه کرد؟

اگر هدف فقط دیدن تورم نیست و می‌خواهیم بفهمیم خانواده واقعاً بهتر یا بدتر زندگی می‌کند، چهار شاخص مهم‌ترند: رشد درآمد واقعی پس از کسر تورم، تورم خوراکی، هزینه مسکن و اجاره، و میزان کاهش یا افزایش پس‌انداز خانوار.

نرخ ارز و تجارت خارجی نیز برای ماه‌های آینده تعیین‌کننده‌اند. اگر فشار ارزی و هزینه واردات ادامه پیدا کند، کاهش تورم عمومی دشوارتر می‌شود. اگر تورم خوراکی از محدوده سه‌رقمی پایین بیاید و درآمدها بتوانند برای چند ماه سریع‌تر از قیمت‌ها رشد کنند، آن‌وقت می‌توان از بهبود واقعی قدرت خرید صحبت کرد.

تا آن زمان، بالا رفتن ارزش اسمی یک خانه، خودرو یا سکه نباید با افزایش رفاه اشتباه گرفته شود. در تورم شدید، ممکن است عدد ثروت بزرگ‌تر شود، اما فاصله میان آن عدد و چیزی که خانواده واقعاً می‌تواند بخرد هر ماه بیشتر شود.