کره شمالی: سلاح هسته‌ای را «برای همیشه» حفظ می‌کنیم

کره شمالی امروز فقط یک بار دیگر نگفت «سلاح هسته‌ای را کنار نمی‌گذاریم». چو سون هوی، وزیر خارجه این کشور، عبارت را یک پله جلوتر برد: پیونگ‌یانگ می‌خواهد سلاح هسته‌ای را «برای همه اعصار» حفظ کند و وضعیت خود به‌عنوان یک قدرت هسته‌ای را «برای همیشه» تغییرناپذیر می‌داند. این جمله در ظاهر تکرار مواضع گذشته است، اما زمان بیانش مهم است؛ درست وقتی سئول، واشینگتن و توکیو دوباره خلع سلاح کامل کره شمالی را هدف رسمی خود اعلام کرده‌اند و هم‌زمان صحبت از بازکردن دوباره کانال دیپلماسی با کیم جونگ اون مطرح شده است.

پیام پیونگ‌یانگ روشن است: اگر مذاکره‌ای در آینده شکل بگیرد، کره شمالی نمی‌خواهد با فرض «خلع سلاح در پایان مسیر» وارد آن شود. اختلاف اصلی دیگر فقط درباره زمان‌بندی یا امتیازهای متقابل نیست؛ درباره خودِ تعریف نقطه پایان مذاکره است.

«برای همیشه» دقیقاً چه چیزی را عوض می‌کند؟

چو سون هوی در بیانیه‌ای که خبرگزاری دولتی KCNA منتشر کرد گفت اراده کشورش برای حفظ سلاح‌های هسته‌ای «برای همه اعصار» برگشت‌ناپذیر است و جایگاه کره شمالی به‌عنوان یک کشور هسته‌ای «همیشگی» خواهد ماند. او همچنین گفت مدل «هم‌زیستی تقابل و گفت‌وگو» برای پیونگ‌یانگ قابل قبول نیست.

این بخش آخر مهم است. در سال‌های گذشته، آمریکا و کره جنوبی گاهی تلاش کرده‌اند هم فشار و تحریم را حفظ کنند و هم درِ مذاکره را باز بگذارند. کره شمالی حالا می‌گوید این ترکیب را به رسمیت نمی‌شناسد؛ یعنی نمی‌خواهد در شرایطی که هدف رسمی طرف مقابل همچنان خلع سلاح کامل است، صرفاً برای مدیریت تنش وارد گفت‌وگو شود.

این موضع به معنای پایان قطعی هر نوع مذاکره نیست. کره شمالی در گذشته درباره تحریم، روابط دیپلماتیک، توقف آزمایش‌ها و ترتیبات امنیتی گفت‌وگو کرده است. اما چیزی که پیونگ‌یانگ اکنون با صراحت بیشتری می‌گوید این است که «سلاح هسته‌ای» را دیگر موضوعی برای معامله بر سر حذف کامل نمی‌داند.

این حرف تازه نیست؛ اما حالا در قانون و قانون اساسی نشسته است

کره شمالی سال‌هاست زرادخانه هسته‌ای را ستون اصلی بازدارندگی خود معرفی می‌کند. تفاوت مهم این است که این سیاست دیگر فقط یک شعار سیاسی یا موضع رهبر کشور نیست.

در سپتامبر ۲۰۲۲، مجلس کره شمالی قانونی تصویب کرد که شرایط استفاده از سلاح هسته‌ای، از جمله امکان استفاده پیش‌دستانه در برخی سناریوها، را تعریف کرد. کیم جونگ اون همان زمان گفت این قانون مرزی ایجاد کرده که دیگر امکان معامله بر سر کنارگذاشتن زرادخانه هسته‌ای وجود ندارد.

یک سال بعد، در سپتامبر ۲۰۲۳، سیاست توسعه نیروی هسته‌ای وارد قانون اساسی کره شمالی شد. کیم در آن جلسه گفت سیاست ساخت نیروی هسته‌ای به «قانون اساسی کشور» تبدیل شده است. از نگاه پیونگ‌یانگ، بنابراین «برگشت‌ناپذیر» فقط واژه‌ای در بیانیه امروز نیست؛ بخشی از معماری حقوقی نظام هم شده است.

چرا درست حالا این موضع دوباره با این شدت تکرار شد؟

دو روز قبل، وزرای خارجه آمریکا، کره جنوبی و ژاپن در نیویورک بار دیگر بر «خلع سلاح کامل» کره شمالی تأکید کردند و هم‌زمان گفتند مسیر گفت‌وگو باز است. از دید سه کشور، این دو هدف در تضاد نیستند: فشار و بازدارندگی ادامه پیدا کند، اما اگر پیونگ‌یانگ حاضر شد، مذاکره هم از سر گرفته شود.

کره شمالی این چارچوب را رد می‌کند. بیانیه امروز چو سون هوی مستقیماً به همین موضع سه‌جانبه پاسخ می‌دهد و می‌گوید انتظار برای خلع سلاح هسته‌ای «توهمی غیرواقعی» است.

هم‌زمان، لی جائه‌میونگ، رئیس‌جمهور کره جنوبی، در مجمع عمومی سازمان ملل از رویکردی مرحله‌ای‌تر سخن گفته است: ابتدا توقف رشد برنامه هسته‌ای و سپس حرکت به سمت یک شبه‌جزیره عاری از سلاح هسته‌ای. او همچنین پیش‌تر گفته بود می‌توان کاهش یا تعدیل برخی تحریم‌ها را در برابر «فریز» برنامه هسته‌ای بررسی کرد.

اینجاست که اختلاف ظریف اما اساسی ظاهر می‌شود. سئول می‌گوید توقف رشد می‌تواند مرحله اولِ مسیری باشد که در نهایت به خلع سلاح برسد؛ پیونگ‌یانگ می‌گوید خودِ مقصد خلع سلاح را قبول ندارد.

این شکاف، مذاکره احتمالی ترامپ و کیم را پیچیده‌تر می‌کند

دونالد ترامپ در ماه‌های اخیر بار دیگر از تمایل خود برای دیدار با کیم جونگ اون سخن گفته است. دو طرف در دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ سه بار دیدار کردند؛ در سنگاپور، هانوی و منطقه غیرنظامی میان دو کره. اما مذاکرات هانوی در ۲۰۱۹ بر سر دامنه تحریم‌ها و میزان خلع سلاح مورد انتظار شکست خورد.

هفت سال بعد، نقطه شروع بسیار متفاوت است. کره شمالی نه‌تنها برنامه هسته‌ای خود را متوقف نکرده، بلکه سیاست استفاده از آن را قانونی کرده، جایگاهش را وارد قانون اساسی کرده و زرادخانه موشکی خود را توسعه داده است. بنابراین اگر دیدار تازه‌ای شکل بگیرد، سؤال اصلی این نخواهد بود که آیا مدل ۲۰۱۸ قابل تکرار است؛ بلکه این است که دو طرف اصلاً بر سر چه موضوعی حاضرند مذاکره کنند.

واشینگتن و متحدانش هنوز به‌طور رسمی از «خلع سلاح کامل کره شمالی» سخن می‌گویند. پیونگ‌یانگ در مقابل می‌گوید چنین هدفی روی میز نیست. تا زمانی که این شکاف پابرجاست، احتمالاً موضوعات عملی‌تر مانند محدودکردن آزمایش‌ها، توقف تولید مواد شکافت‌پذیر، کنترل موشک‌ها یا کاهش تنش نظامی بیشتر از «تحویل کامل زرادخانه» قابلیت تبدیل‌شدن به موضوع مذاکره دارند؛ البته هیچ‌یک از این گزینه‌ها در حال حاضر توافق‌شده نیست.

پیونگ‌یانگ هم‌زمان فقط حرف نمی‌زند؛ آزمایش هم می‌کند

بیانیه وزیر خارجه در خلأ منتشر نشده است. کره شمالی در همین هفته از آزمایش یک سامانه موشکی جدید خبر داد که کیم جونگ اون آن را عاملی برای ایجاد «سردرد درمان‌ناپذیر» برای دشمنان توصیف کرد. تصاویر منتشرشده نشان می‌داد سامانه آزمایش‌شده احتمالاً نسخه‌ای ارتقایافته از موشک بالستیک کوتاه‌برد با قابلیت مانور بیشتر بوده است.

کره شمالی همچنین اعلام کرده در ۲۲ سپتامبر راکت‌های هدایت‌شونده ۲۴۰ میلی‌متری به‌روزشده را آزمایش کرده است. برد اعلام‌شده برای این سامانه تا ۱۱۵ کیلومتر است؛ یعنی بخش بزرگی از منطقه اطراف مرز و اهداف داخل کره جنوبی در دسترس آن قرار می‌گیرد.

این فعالیت‌ها مستقیماً اندازه زرادخانه هسته‌ای را نشان نمی‌دهند، اما یک نکته را روشن می‌کنند: پیونگ‌یانگ هم‌زمان با تثبیت سیاسی و حقوقی وضعیت هسته‌ای، سامانه‌های پرتاب و توان متعارف/موشکی خود را نیز نوسازی می‌کند.

چرا کره شمالی فکر می‌کند سلاح هسته‌ای را نمی‌تواند کنار بگذارد؟

روایت رسمی پیونگ‌یانگ این است که زرادخانه هسته‌ای ابزار بقا در برابر تهدید آمریکا و شبکه ائتلاف‌های آن است. مقام‌های کره شمالی رزمایش‌های مشترک آمریکا، کره جنوبی و ژاپن، استقرار دارایی‌های راهبردی آمریکا در منطقه و چتر هسته‌ای واشینگتن بر متحدانش را دلیل اصلی نیاز به توسعه بازدارندگی معرفی می‌کنند.

آمریکا، کره جنوبی و ژاپن این استدلال را نمی‌پذیرند و برنامه هسته‌ای و موشکی کره شمالی را تهدیدی علیه امنیت منطقه و نقض قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل می‌دانند. اختلاف بر سر همین نقطه بنیادی است: هر طرف اقدامات خود را دفاعی توصیف می‌کند و اقدامات طرف مقابل را عامل تشدید تهدید.

آژانس هم نتوانسته این خط را تغییر دهد

در ۱۸ سپتامبر، کره شمالی قطعنامه تازه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره برنامه هسته‌ای خود را رد کرد. کیم یو جونگ، خواهر کیم جونگ اون، و وزارت خارجه این کشور گفتند وضعیت هسته‌ای کره شمالی «برگشت‌ناپذیر» است و آژانس صلاحیت تعیین وضعیت سیاسی یا امنیتی پیونگ‌یانگ را ندارد.

این واکنش نشان می‌دهد موضع امروز فقط پاسخ به سخنرانی رئیس‌جمهور کره جنوبی نیست؛ بخشی از یک کارزار هماهنگ‌تر است که در آن مقامات کره شمالی می‌خواهند اصل «خلع سلاح» را از نقطه شروع مذاکرات آینده حذف کنند.

پس آیا «خلع سلاح کره شمالی» عملاً تمام شده است؟

از منظر رسمی آمریکا، کره جنوبی، ژاپن و قطعنامه‌های شورای امنیت، نه. هدف خلع سلاح کامل هنوز کنار گذاشته نشده است. اما از منظر سیاسیِ پیونگ‌یانگ، پاسخ کاملاً برعکس است: حکومت کره شمالی می‌گوید این بحث را تمام‌شده می‌داند.

همین دو واقعیت متضاد، قلب بن‌بست فعلی است. طرف مقابل می‌گوید «هدف نهایی باید خلع سلاح باشد»؛ کره شمالی می‌گوید «خلع سلاح اصلاً موضوع مذاکره نیست». تا زمانی که این تضاد حل نشود یا چارچوب تازه‌ای برای دورزدن آن پیدا نشود، هر گفت‌وگوی احتمالی با محدودیت جدی روبه‌رو خواهد بود.

چیزی که باید در ادامه نگاه کرد

مقام ارشد کره شمالی قرار است در روزهای آینده در مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی کند. اگر همان خط امروز تکرار شود، پیونگ‌یانگ عملاً این موضع را در عالی‌ترین صحنه دیپلماتیک جهان ثبت خواهد کرد.

در طرف دیگر، هر پیام تازه ترامپ درباره دیدار با کیم و هر تغییر در زبان واشینگتن از «خلع سلاح کامل» به «فریز»، «کنترل تسلیحات» یا «کاهش خطر» اهمیت خواهد داشت. نه به این دلیل که توافقی در راه است، بلکه چون تغییر واژگان می‌تواند نشان دهد آیا طرف‌ها حاضرند درباره واقعیتی مذاکره کنند که کره شمالی آن را دائمی اعلام کرده است.