صفوی دامنه پاسخ ایران را تا اقیانوس هند کشاند؛ هشدار تازه به آمریکا و اسرائیل

یحیی رحیم صفوی، مشاور ارشد نظامی رهبر جمهوری اسلامی، هشدار داده است که اگر آمریکا و اسرائیل حمله تازه‌ای علیه ایران آغاز کنند، تهران خود را به جغرافیای خلیج فارس محدود نخواهد کرد و دامنه جنگ می‌تواند تا دریای سرخ، باب‌المندب، اقیانوس هند و «فراتر از آن» گسترش یابد.

اهمیت این حرف در این نیست که ایران برای نخستین‌بار تهدید به پاسخ کرده است؛ مقام‌های نظامی ایران طی ماه‌های گذشته بارها از پاسخ گسترده سخن گفته‌اند. بخش تازه، نام‌بردن صریح از اقیانوس هند به‌عنوان یکی از میدان‌های احتمالی درگیری است. این اشاره، تمرکز را از پایگاه‌ها و آبراه‌های نزدیک ایران به شبکه بزرگ‌تر تجارت دریایی و مسیرهای انرژی می‌برد.

صفوی دقیقاً چه گفت؟

در ویدیویی که رسانه‌های ایرانی منتشر کرده‌اند، صفوی گفت جمهوری اسلامی برای «بدترین سناریوها» در صورت حمله مجدد آماده شده است. او جغرافیای بالقوه پاسخ را از خلیج فارس و تنگه هرمز تا دریای سرخ، باب‌المندب و اقیانوس هند توصیف کرد.

این اظهارات باید به‌عنوان هشدار و دکترین بازدارندگی خوانده شود، نه گزارش از آغاز عملیات تازه. در زمان انتشار این خبر، اعلام رسمی درباره حمله جدید آمریکا یا اسرائیل به ایران وجود ندارد و صفوی درباره سناریوی مشروط «اگر دوباره حمله کنند» صحبت کرده است.

چرا اقیانوس هند مهم است؟

اقیانوس هند فقط یک پهنه دریایی دورتر از ایران نیست. بخش بزرگی از تجارت آسیا، انتقال انرژی خاورمیانه به شرق، مسیر هند و شرق آفریقا و ارتباط دریای سرخ با آب‌های آزاد از این منطقه عبور می‌کند. وقتی یک مقام ارشد نظامی ایران این جغرافیا را وارد ادبیات بازدارندگی می‌کند، پیام برای واشینگتن و متحدانش این است که هزینه درگیری می‌تواند خارج از محدوده مستقیم خلیج فارس توزیع شود.

در عمل، توان یا تصمیم ایران برای گسترش واقعی عملیات به این جغرافیا موضوعی جداست و از یک سخنرانی نمی‌توان دامنه عملیات آینده را نتیجه گرفت. اما از منظر سیگنال نظامی، ایران در حال بزرگ‌تر نشان‌دادن میدان بالقوه پاسخ است.

باب‌المندب حلقه اتصال دو بحران است

باب‌المندب دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند وصل می‌کند. این تنگه در سال‌های اخیر به دلیل حملات حوثی‌ها و درگیری یمن بارها بر کشتیرانی جهانی اثر گذاشته است. ایران رابطه سیاسی و امنیتی نزدیکی با حوثی‌ها دارد، هرچند تصمیمات عملیاتی این گروه را نمی‌توان بدون سند مستقیماً به تهران نسبت داد.

نام‌بردن صفوی از باب‌المندب، بدون ارائه طرح عملیاتی، به این معناست که تهران می‌خواهد پیوند میان جنگ مستقیم با آمریکا و اسرائیل و ناامنی مسیرهای دریایی جنوب شبه‌جزیره عربستان را در محاسبات طرف مقابل وارد کند.

تفاوت این هشدار با تهدید بستن هرمز چیست؟

تنگه هرمز سال‌هاست یکی از شناخته‌شده‌ترین اهرم‌های فشار ایران بوده است. بخش قابل‌توجهی از نفت و گاز صادراتی منطقه از این مسیر عبور می‌کند و هر اختلال در آن سریعاً روی قیمت انرژی اثر می‌گذارد. اما اقیانوس هند پهنه‌ای بسیار بزرگ‌تر است که امکان گسترش ریسک را به مسیرهای تجاری متعدد مطرح می‌کند.

به همین دلیل، این هشدار را نباید فقط نسخه دیگری از تهدید هرمز دانست. پیام آن این است که اگر جنگ از نظر تهران «وجودی» شود، جغرافیای پاسخ نیز می‌تواند از اطراف مرزهای ایران فراتر برود.

آیا ایران توان چنین گسترشی را دارد؟

ارزیابی توان عملیاتی نیازمند تفکیک میان ابزارهای مستقیم ایران، نیروهای دریایی، موشک‌ها و پهپادها و شبکه گروه‌های همسو در منطقه است. ایران در خلیج فارس و دریای عمان حضور نظامی مستقیم دارد و در سال‌های اخیر نیز بر توان پهپادی و موشکی دوربرد خود تأکید کرده است.

اما عملیات پایدار در اقیانوس هند، به‌ویژه دور از سواحل ایران، الزامات اطلاعاتی، لجستیکی و عملیاتی بسیار بیشتری دارد. بنابراین از اظهارات صفوی نمی‌توان نتیجه گرفت ایران طرح مشخص و آماده‌ای برای بستن یا کنترل بخش بزرگی از اقیانوس هند دارد.

پیام اصلی برای آمریکا و اسرائیل چیست؟

این نوع سخنان بخشی از بازدارندگی از طریق افزایش عدم قطعیت است. تهران می‌خواهد طرف مقابل نتواند هزینه حمله را فقط با تعداد موشک‌های شلیک‌شده به ایران یا پایگاه‌های منطقه‌ای محاسبه کند. اضافه‌کردن مسیرهای دریایی، پایگاه‌های دورتر و شبکه تجارت جهانی به سناریو، هزینه بالقوه را بزرگ‌تر نشان می‌دهد.

در مقابل، این زبان می‌تواند خود باعث افزایش حضور دریایی آمریکا و متحدانش، تشدید حفاظت از کشتیرانی و حساسیت بیشتر کشورهای ساحلی شود. یعنی هشدار برای بازدارندگی، هم‌زمان می‌تواند چرخه آماده‌باش متقابل را نیز تشدید کند.

آنچه باید بعد از این حرف دنبال کرد

معیار واقعی تغییر وضعیت نه خود سخنرانی، بلکه رفتار عملی است: جابه‌جایی نیروهای دریایی، هشدارهای کشتیرانی، تغییر سطح آماده‌باش پایگاه‌های آمریکا، فعالیت گروه‌های مسلح در دریای سرخ و هرگونه اطلاعیه رسمی درباره مناطق دریایی.

تا وقتی چنین نشانه‌هایی ظاهر نشده‌اند، دقیق‌ترین توصیف این است که ایران دامنه تهدید اعلامی خود را بزرگ‌تر کرده است؛ نه اینکه جنگ تازه‌ای در اقیانوس هند آغاز شده باشد.