روبیو به بغداد: بدون مهار گروه‌های مسلح، خطر «بالکانیزه‌شدن» عراق باقی می‌ماند
مارکو روبیو می‌گوید تا زمانی که گروه‌های مسلح مستقل زیر فرمان دولت قرار نگیرند، شکاف ساختاری در عراق پابرجا می‌ماند. بغداد همزمان اجرای کامل برنامه تمرکز سلاح در دست دولت را تا ژوئن ۲۰۲۷ عقب برده است.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در تصویری آرشیوی از نیویورک در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶. این تصویر مربوط به سفر آتن در ۶ و ۷ اکتبر ۲۰۲۶ نیست.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، هشدار داده است که اگر دولت عراق نتواند سلاح گروه‌های مسلح را زیر کنترل نهادهای رسمی قرار دهد، کشور با خطر تداوم «بالکانیزه‌شدن» ساختار قدرت روبه‌رو می‌شود. این عبارت به معنای پیش‌بینی تجزیه قریب‌الوقوع عراق نیست؛ خود بحث بیشتر درباره وجود مراکز مسلح موازی با دولت است.
در این خبر سیاسی می‌خوانید
روبیو این موضع را پس از دیدار با علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل مطرح کرد. دولت عراق نیز گفته است روند تمرکز سلاح در دست دولت ادامه خواهد یافت، اما ضرب‌الاجل اجرای کامل آن از پایان سپتامبر به ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ منتقل شده است.
روبیو از «بالکانیزه‌شدن» چه منظوری داشت؟
اصطلاح بالکانیزه‌شدن معمولاً برای توصیف تجزیه یک کشور به واحدهای کوچک‌تر و رقیب استفاده می‌شود. اما در توضیحی که روبیو ارائه کرد، تمرکز اصلی روی نیروهای مسلح مستقلی بود که خارج از زنجیره فرماندهی واحد دولت عمل می‌کنند.
او گفت عراق باید به نقطه‌ای برسد که «نیروهای مستقل» در داخل کشور وجود نداشته باشند. از نگاه واشینگتن، مسئله فقط تعداد سلاح‌ها نیست؛ فرماندهی، منابع مالی، شبکه اقتصادی و تصمیم‌گیری مستقل گروه‌هایی است که در عین حضور در ساختار سیاسی یا امنیتی عراق، پیوندهای خارجی خود را نیز حفظ کرده‌اند.
آیا عراق واقعاً در آستانه تجزیه است؟
کارشناسانی که با الجزیره گفت‌وگو کرده‌اند برداشت یکسانی ندارند، اما ارزیابی غالب این نیست که عراق در آستانه تقسیم سرزمینی فوری قرار دارد. برخی تعبیر روبیو را فشار سیاسی برای تقویت دولت مرکزی می‌دانند و برخی آن را توصیف ساختاری از دولت چندپاره و نفوذ مراکز قدرت موازی می‌بینند.
عراق در دو دهه گذشته بحران‌های بزرگ‌تری را پشت سر گذاشته است: جنگ داخلی فرقه‌ای، ظهور داعش، جنگ ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷ و همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان در ۲۰۱۷. بنابراین استفاده از واژه «بالکانیزه‌شدن» باید با احتیاط و در همان معنایی که گوینده توضیح داده نقل شود.
ضرب‌الاجل خلع سلاح چرا عقب افتاد؟
دولت الزیدی پیش‌تر پایان سپتامبر را به‌عنوان نقطه مهم برای پایان حضور نیروهای خارجی و حرکت به سمت انحصار سلاح در دست دولت مطرح کرده بود. اکنون جدول زمانی به پایان ژوئن ۲۰۲۷ کشیده شده است.
گزارش‌ها می‌گویند واشینگتن و بغداد روی این اصل توافق دارند که در پایان روند، فقط دولت باید دارنده نیروی نظامی مستقل باشد. اما تبدیل این اصل به واقعیت نیازمند ادغام، انحلال یا خلع سلاح گروه‌هایی است که بعضی از آنها ده‌ها سال سابقه، منابع مالی و نفوذ سیاسی دارند.
کدام گروه‌ها وارد روند شده‌اند؟
چند گروه از جمله سرایاالسلام، عصائب اهل الحق و کتائب امام علی درباره تحویل سلاح یا تنظیم وضعیت خود با دولت به تفاهم‌هایی رسیده‌اند. سرایاالسلام، وابسته به جریان مقتدی صدر، در ماه ژوئن در مراسمی رسمی وارد چارچوب امنیتی دولت شد.
با این حال، گزارش‌های موجود نشان می‌دهد خلع سلاح کامل همه این گروه‌ها هنوز محقق نشده است. در سوی دیگر، گروه‌هایی مانند کتائب حزب‌الله و حرکت النجباء با کنارگذاشتن آنچه «سلاح مقاومت» می‌نامند مخالفت کرده‌اند.
حشد شعبی در این میان چه وضعی دارد؟
بخش بزرگی از گروه‌های مسلح شیعه زیر چتر حشد شعبی فعالیت می‌کنند. حشد پس از جنگ با داعش به‌طور رسمی بخشی از ساختار امنیتی عراق شد، اما برخی یگان‌ها همچنان فرماندهی و شبکه‌های سیاسی و اقتصادی مستقل خود را حفظ کرده‌اند.
مسئله دولت عراق این است که میان دو هدف تعادل برقرار کند: حفظ نیروهایی که در ساختار رسمی ادغام شده‌اند و حذف تصمیم‌گیری نظامی مستقل خارج از دولت. اجرای شتاب‌زده یا قهری می‌تواند خطر درگیری داخلی ایجاد کند، در حالی که تعویق مداوم نیز اعتبار دولت در اجرای انحصار سلاح را کاهش می‌دهد.
نقش ایران چرا در این پرونده مهم است؟
برخی از قدرتمندترین گروه‌های عراقی روابط سیاسی و امنیتی نزدیک با ایران دارند. آمریکا این روابط را بخشی از مشکل می‌داند و می‌خواهد بغداد از نفوذ نظامی تهران فاصله بگیرد. گروه‌های عراقی نزدیک به ایران در مقابل می‌گویند تصمیم درباره سلاح باید در داخل عراق گرفته شود و نمی‌تواند با دستور خارجی تحمیل شود.
به همین دلیل روند خلع سلاح فقط یک اصلاح امنیتی داخلی نیست؛ به موازنه عراق میان آمریکا و ایران هم گره خورده است.
خروج نیروهای آمریکایی چه تغییری ایجاد می‌کند؟
طبق برنامه موجود، چند صد نیروی باقی‌مانده آمریکا باید تا ۳۰ سپتامبر از عراق خارج شوند. روبیو گفته بحثی درباره تمدید این جدول زمانی انجام نشده است. این خروج یکی از استدلال‌های اصلی دولت عراق برای کاهش توجیه گروه‌های مسلح در حفظ سلاح مستقل بوده است.
اگر خروج طبق برنامه انجام شود اما گروه‌های اصلی همچنان ساختار مسلح مستقل خود را حفظ کنند، دولت الزیدی با پرسش دشوارتری روبه‌رو می‌شود: چه سازوکار داخلی برای اجرای انحصار سلاح دارد، بدون آنکه کشور وارد درگیری بین دولت و گروه‌های شیعه شود؟
معیار موفقیت چیست؟
موفقیت را نباید فقط با مراسم تحویل چند قبضه سلاح سنجید. شاخص‌های مهم‌تر عبارت‌اند از فرماندهی واحد، شفافیت بودجه، پایان عملیات مستقل، کنترل انبارهای موشکی و پهپادی، و تبعیت از تصمیم دولت درباره جنگ و صلح.
بنابراین هشدار روبیو را باید بخشی از فشار تازه واشینگتن بر بغداد دانست. اینکه این فشار واقعاً به تمرکز قدرت نظامی در دست دولت منجر شود یا شکاف‌های سیاسی را بیشتر کند، به اجرای جدول زمانی تا ژوئن ۲۰۲۷ وابسته است.
خبرنگار انتخابات و افکار عمومی با تمرکز بر نظرسنجی، مشارکت و رفتار رأی‌دهنده. در گزارش‌ها کیفیت داده و عدم‌قطعیت نظرسنجی را به‌صراحت بیان می‌کند.
مطالب مرتبط
امنیت و ژئوپلیتیک · ۱۱ آبان ۱۴۰۵ترامپ و جنگ فرسایشی ایران؛ آیا فشار حداکثری علیه آمریکا عمل می‌کند؟ | تحلیل ۳۶۰
امنیت و ژئوپلیتیک · ۱۱ آبان ۱۴۰۵گرگاش: رابطه با ایران برمی‌گردد، اعتماد نه؛ معنای این تفکیک برای تهران چیست؟
امنیت و ژئوپلیتیک · ۱۱ آبان ۱۴۰۵