کوباخیدزه در سازمان ملل؛ گرجستان میان اشغال روسیه و پرهیز از جنگ

ایراکلی کوباخیدزه در سازمان ملل از کشوری حرف زد که یک‌پنجم خاکش همچنان در اشغال روسیه است، اما بخش مهمی از سخنرانی‌اش نه تهدید مسکو، بلکه «حق انتخاب مستقل» گرجستان و مخالفت با فشار خارجی بود. همین ترکیب، سخنرانی نخست‌وزیر گرجستان را سیاسی‌تر از ظاهر آرام آن می‌کند.

کوباخیدزه سخنانش را با جهان بی‌ثبات امروز آغاز کرد و گفت صلح پایدار را نمی‌توان با زور ساخت. از نگاه او، گفت‌وگو، احترام متقابل و برابری حاکمیتی باید پایه رابطه کشورها باشد. این حرف برای تفلیس معنایی دوگانه دارد: گرجستان از یک سو هنوز روسیه را اشغالگر ۲۰ درصد خاک خود می‌داند و از سوی دیگر دولت فعلی سال‌هاست می‌کوشد از ورود به رویارویی تازه با مسکو جلوگیری کند.

نخست‌وزیر یادآوری کرد صدها هزار شهروند گرجستان هنوز آواره‌اند و امکان بازگشت به خانه‌های خود در آبخازیا و اوستیای جنوبی را ندارند. اما به جای لحن تهدیدآمیز، مستقیماً «خواهران و برادران آبخاز و اوست» را خطاب قرار داد و گفت خطوط جدایی امروز نباید آینده نسل بعد را تعیین کند.

روسیه در متن بود، اما جنگ نه

کوباخیدزه صریحاً گفت ۲۰ درصد خاک گرجستان در اشغال فدراسیون روسیه است. با این حال، از این واقعیت به نسخه نظامی نرسید. برعکس، تأکید کرد تجربه تاریخی به گرجستان آموخته است که ثبات باید حفظ شود و اصول حاکمیت و تمامیت ارضی باید برای همه کشورها به یک اندازه اجرا شود.

این انتخاب لحن با سیاست سال‌های اخیر دولت او همخوان است: حفظ ادعای حقوقی گرجستان بر مناطق جداشده، بدون بازکردن جبهه‌ای تازه با روسیه. منتقدان دولت در داخل گرجستان این احتیاط را گاه بیش از حد می‌دانند؛ دولت اما آن را سیاست جلوگیری از جنگ معرفی می‌کند.

در نتیجه، مهم‌ترین نکته سخنرانی شاید همین فاصله میان دو گزاره باشد: «روسیه بخشی از خاک ما را اشغال کرده» و «صلح با زور به دست نمی‌آید». کوباخیدزه عملاً گفت تفلیس می‌خواهد مسئله اشغال را زنده نگه دارد، اما راه حل را در جنگ نمی‌بیند.

پیام دیگری هم در عبارت «فشار و اجبار» پنهان بود

نخست‌وزیر گفت گرجستان آماده همکاری با همه شرکای بین‌المللی است، به شرط آنکه رابطه بر احترام متقابل و برابری حاکمیتی بنا شود. سپس اضافه کرد مشارکت پایدار با گفت‌وگو ساخته می‌شود، نه با فشار یا اجبار.

او در این بخش نام اتحادیه اروپا یا آمریکا را نیاورد. با این حال، در فضای سیاسی کنونی گرجستان، چنین عبارتی فقط یک اصل انتزاعی سیاست خارجی نیست. روابط تفلیس با بخشی از شرکای غربی بر سر وضعیت دموکراسی، قوانین داخلی و مسیر اروپایی کشور پرتنش بوده است. بنابراین تأکید کوباخیدزه بر «حق انتخاب مستقل» را می‌توان همزمان پیامی به مسکو و به پایتخت‌های غربی دانست: دولت او نمی‌خواهد سیاست خارجی گرجستان را محصول فشار هیچ طرفی معرفی کند.

این دقیقاً همان نقطه‌ای است که سخنرانی از روایت کلاسیک یک کشور کوچک تحت اشغال فاصله می‌گیرد. کوباخیدزه خواست حمایت از تمامیت ارضی گرجستان ادامه پیدا کند، اما هم‌زمان روشن کرد دولتش درباره نحوه اداره کشور و شکل روابط خارجی، برای خود حاشیه استقلال بیشتری می‌خواهد.

قفقاز جنوبی؛ از خطوط جدایی به مسیر تجارت

بخش دوم روایت نخست‌وزیر اقتصادی بود. او گفت آینده قفقاز جنوبی نباید با خطوط جدایی گذشته تعیین شود و گرجستان می‌خواهد در ابتکارهای منطقه‌ای نقش یک میانجی قابل اعتماد را بازی کند. پشت این زبان دیپلماتیک، یک هدف اقتصادی روشن قرار دارد: تبدیل گرجستان به حلقه مهم «کریدور میانی» میان آسیا و اروپا.

کوباخیدزه از بندر عمیق آناکلیا، نوسازی راه‌آهن، توسعه بزرگراه‌ها و فرودگاه جدید تفلیس سخن گفت و اعلام کرد کشورش تا سال ۲۰۳۲ حدود هفت میلیارد دلار در پروژه‌های بزرگ حمل‌ونقل سرمایه‌گذاری خواهد کرد. او همچنین گفت شبکه توافق‌های تجارت آزاد گرجستان دسترسی به بازاری حدود ۲.۳ میلیارد نفری ایجاد کرده است.

در این بخش، گرجستانی که نخست‌وزیر تصویر کرد دیگر فقط کشوری میان روسیه و غرب نبود؛ قرار است به مسیر عبور کالا، داده و سرمایه میان اروپا و آسیا تبدیل شود. برای تفلیس، این نقش اقتصادی یک ابزار سیاست خارجی هم هست: هرچه کشورهای بیشتری به مسیرهای عبوری گرجستان وابسته شوند، اهمیت ثبات و امنیت آن برای شرکای خارجی بیشتر می‌شود.

آنچه در نیویورک حل نشد

سخنرانی کوباخیدزه پاسخ نداد که گرجستان چگونه می‌خواهد همزمان سه هدف دشوار را پیش ببرد: بازگرداندن تمامیت ارضی، جلوگیری از تنش با روسیه و حفظ روابط عمیق با غرب. این سه هدف روی کاغذ قابل جمع‌اند، اما در عمل هر بحران تازه می‌تواند میان آنها تعارض ایجاد کند.

او همچنین درباره مسیر عملی آشتی با آبخازها و اوست‌ها جزئیات تازه‌ای ارائه نکرد. دعوت به استفاده مشترک از ثمرات توسعه اقتصادی می‌تواند بخشی از یک سیاست بلندمدت باشد، اما خطوط جدایی، حضور نظامی روسیه و بی‌اعتمادی سیاسی با پیشنهاد اقتصادی به تنهایی از میان نمی‌روند.

با این حال، سخنرانی نیویورک یک چیز را درباره جهت‌گیری دولت روشن کرد: تفلیس نمی‌خواهد آینده خود را فقط با واژه «اشغال» تعریف کند. دولت کوباخیدزه می‌کوشد هم ادعای حاکمیت را حفظ کند، هم جنگ را کنار بگذارد و هم گرجستان را به گره اقتصادی قفقاز تبدیل کند. اینکه این سه مسیر یکدیگر را تقویت کنند یا در نهایت با هم برخورد کنند، پرسش اصلی سیاست خارجی گرجستان در سال‌های پیش رو خواهد بود.