طارق رحمان در سازمان ملل؛ روایت یک بنگلادش تازه

طارق رحمان نخستین سخنرانی خود به‌عنوان نخست‌وزیر بنگلادش در مجمع عمومی سازمان ملل را با یک ادعای بزرگ آغاز کرد: کشورش پس از سال‌ها حکومت اقتدارگرا دوباره به مسیر دموکراسی برگشته است. اما او برای نیویورک فقط روایت یک انتقال سیاسی نیاورده بود؛ از روهینگیا و فلسطین تا اقلیم، آب‌های مشترک و برنامه تبدیل بنگلادش به قطب تولید، سخنرانی‌اش تلاشی بود برای معرفی چهره‌ای تازه از داکا.

برای رحمان، این تریبون بار خانوادگی هم داشت. پدرش ضیاءالرحمان و مادرش خالده ضیا پیش‌تر از همین جایگاه سخن گفته بودند. او به این سابقه اشاره کرد، اما خیلی زود سخنرانی را به سیاست امروز بنگلادش کشاند: اعتراضات ژوئیه و اوت ۲۰۲۴، انتخابات ۱۲ فوریه ۲۰۲۶ و بازگشت حزب ملی‌گرای بنگلادش به قدرت.

رحمان حکومت پیشین را «فاشیستی» توصیف کرد و گفت قدرت سیاسی باید از مردم سرچشمه بگیرد. این توصیف، موضع سیاسی دولت اوست و نه یک داوری بی‌طرفانه درباره تاریخ سیاسی بنگلادش. اهمیتش در این است که نخست‌وزیر در نخستین حضور خود در مجمع عمومی، مشروعیت دولت تازه را مستقیماً به اعتراضات ۲۰۲۴ و انتخابات امسال پیوند زد.

از «بازگشت دموکراسی» تا برنامه 3-R

رحمان برای برنامه داخلی دولتش یک فرمول سه‌کلمه‌ای ارائه کرد: Recovery، Restoration و Reconstruction؛ بازیابی، احیا و بازسازی. او گفت بنگلادش باید هم نهادهایی را که به گفته دولتش در دوره پیشین آسیب دیده‌اند ترمیم کند و هم اقتصاد را برای جمعیت جوان کشور بازطراحی کند.

در این بخش، سخنرانی از سیاست داخلی به اقتصاد رفت. نخست‌وزیر گفت دولت می‌خواهد از مزیت جمعیت فعال بنگلادش استفاده کند، مهارت نیروی کار را بالا ببرد و کشور را به یک «قطب تولید» تبدیل کند. او همچنین از اختصاص ۵۰ میلیون دلار برای استارتاپ‌ها، پژوهشگران و نوآوران جوان خبر داد.

این بخش از سخنرانی برای دولت تازه اهمیت ویژه‌ای دارد. انتقال سیاسی زمانی برای مردم معنا پیدا می‌کند که به شغل، سرمایه‌گذاری و بهبود زندگی روزمره برسد. رحمان در نیویورک عملاً تلاش کرد به شرکای توسعه‌ای بگوید بنگلادش پس از بحران سیاسی فقط به دنبال تثبیت حکومت نیست؛ برای سرمایه و تولید نیز برنامه دارد.

روهینگیا؛ پرونده‌ای که داکا دیگر نمی‌خواهد تنهایی حمل کند

صریح‌ترین درخواست خارجی رحمان درباره روهینگیا بود. او گفت بنگلادش بیش از ۱.۲ میلیون آواره روهینگیایی را برای بیش از ۹ سال پناه داده و تنها راه‌حل پایدار، بازگشت امن آنها به میانمار است. نخست‌وزیر از سازمان ملل و جامعه جهانی خواست تا زمان بازگشت، کمک‌های حیاتی را ادامه دهند و برای حل نهایی بحران فشار بیشتری وارد کنند.

این بخش فقط یک درخواست بشردوستانه نبود. پیام داکا این بود که میزبانی طولانی‌مدت نمی‌تواند جای راه‌حل سیاسی را بگیرد. رحمان هشدار داد ناتوانی جامعه جهانی در تأمین عدالت برای روهینگیا می‌تواند بحران را عمیق‌تر کند.

اما دشواری اصلی همان چیزی است که در سخنرانی حل نشد: بازگشت امن به کشوری که خود درگیر جنگ و بحران سیاسی است چگونه عملی خواهد شد؟ داکا می‌تواند خواستار بازگشت باشد، اما امنیت، حقوق شهروندی و شرایط داخل میانمار خارج از کنترل دولت بنگلادش است. به همین دلیل، درخواست رحمان بیش از آنکه اعلام یک راه‌حل آماده باشد، انتقال دوباره مسئولیت به جامعه بین‌المللی بود.

فلسطین و نسخه بنگلادش برای جنگ‌ها

رحمان حمایت بنگلادش از حق تعیین سرنوشت فلسطینیان و تشکیل کشور مستقل فلسطین را تکرار کرد. در سطحی گسترده‌تر نیز گفت جنگ‌ها و بحران‌های انسانی به اقتصاد جهانی، امنیت انرژی و زنجیره‌های تأمین آسیب زده‌اند و حل منازعات باید از مسیر گفت‌وگو، دیپلماسی و همکاری متقابل دنبال شود.

او تصویری از جهانی ارائه کرد که در آن «استدلال و گفت‌وگو، دیپلماسی، آموزش و انسانیت» جای سلاح را به‌عنوان ابزار تغییر بگیرند. این بخش بیش از آنکه طرح دیپلماتیک مشخصی ارائه کند، جایگاه سنتی بنگلادش را به‌عنوان کشوری فعال در چندجانبه‌گرایی و عملیات صلح سازمان ملل بازتاب می‌داد.

اقلیم؛ از مطالبه پول تا پروژه‌های داخلی

بنگلادش از آسیب‌پذیرترین کشورهای جهان در برابر تغییرات اقلیمی است و رحمان این واقعیت را به مطالبه «عدالت اقلیمی» پیوند زد. او گفت سهم کشورش در انتشار جهانی کربن ناچیز است، اما هزینه‌های سنگینی از تغییر اقلیم می‌پردازد و در COP31 انتظار اقدام قوی‌تر درباره تأمین مالی و سازگاری دارد.

نخست‌وزیر در کنار این مطالبه، مجموعه‌ای از برنامه‌های داخلی را هم فهرست کرد: کاشت ۲۵۰ میلیون درخت طی پنج سال، توسعه انرژی پاک و خورشیدی، حفر ۲۰ هزار کیلومتر کانال، اجرای طرح جامع تیستا و پروژه سد پادما.

اشاره به تیستا از نظر منطقه‌ای مهم است. مدیریت آب‌های مشترک سال‌ها یکی از مسائل حساس میان بنگلادش و هند بوده است. رحمان مستقیماً سخنرانی را به مناقشه با دهلی تبدیل نکرد، اما تأکید بر مدیریت فرامرزی آب و پیوستن به کنوانسیون آب ۱۹۹۲ نشان داد دولت او می‌خواهد مسئله آب را در چارچوبی وسیع‌تر و بین‌المللی‌تر قرار دهد.

آنچه این سخنرانی واقعاً می‌خواست بگوید

اگر فهرست موضوعات کنار گذاشته شود، پیام مرکزی رحمان روشن‌تر می‌شود: دولت تازه می‌خواهد جهان، بنگلادش را نه فقط با بحران سیاسی ۲۰۲۴ یا اردوگاه‌های روهینگیا، بلکه به‌عنوان کشوری در حال بازسازی سیاسی و اقتصادی ببیند.

اما فاصله میان روایت و نتیجه هنوز زیاد است. ادعای «بازگشت دموکراسی» با کیفیت نهادها، رفتار دولت با مخالفان و دوام رقابت سیاسی سنجیده خواهد شد؛ برنامه تبدیل بنگلادش به قطب تولید به سرمایه‌گذاری و اشتغال واقعی نیاز دارد؛ و حل بحران روهینگیا بدون تحول در میانمار ممکن نیست.

رحمان در نخستین حضورش در مجمع عمومی بیشتر از آنکه بخواهد یک بحران جهانی را حل کند، تلاش کرد جایگاه دولت تازه‌اش را تعریف کند. او از همان تریبونی که پدر و مادرش پیش‌تر در آن ایستاده بودند، گفت بنگلادش فصل تازه‌ای را آغاز کرده است. اینکه این فصل واقعاً متفاوت باشد، نه در نیویورک، بلکه در داکا، بازار کار، نهادهای سیاسی و اردوگاه‌های روهینگیا مشخص خواهد شد.