ضربه به فولاد اوکراین؛ جنگ به ستون‌های اقتصاد رسید

توقف تولید در آرسلورمیتال کریوی ریه، بزرگ‌ترین کارخانه فولاد اوکراین، فقط حذف بخشی از ظرفیت صنعتی این کشور نیست. چهار حمله موشکی طی پنج هفته، پس از توقف هم‌زمان چند واحد بزرگ دیگر، یک آسیب‌پذیری عمیق‌تر را آشکار کرده است: جنگ اکنون مستقیماً به حلقه‌ای رسیده که تولید، صادرات، ارزآوری، اشتغال و توان بازسازی اوکراین را به هم وصل می‌کند.

آرسلورمیتال ۲۵ سپتامبر اعلام کرد پس از چهار حمله موشکی در پنج هفته دیگر نمی‌تواند فعالیت مجتمع کریوی ریه را «به‌شکل ایمن و پایدار» از سر بگیرد. آخرین حمله ۲۱ سپتامبر رخ داد. شرکت می‌گوید این چهار حمله پنج کشته و ۱۷ زخمی بر جا گذاشته و خسارت گسترده‌ای به تأسیسات تولید وارد کرده است. مدیریت اکنون به‌جای تعیین زمان راه‌اندازی، با دولت اوکراین درباره آینده کارخانه گفت‌وگو می‌کند و می‌خواهد زیرساخت باقی‌مانده را برای احتمال بازگشت تولید پس از بهبود شرایط حفظ کند.

اهمیت خبر در اندازه کارخانه خلاصه نمی‌شود. داده‌های سالانه آرسلورمیتال نشان می‌دهد عملیات اوکراین این شرکت در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۷ میلیون تن فولاد و ۷.۶ میلیون تن سنگ‌آهن تولید کرده و ۱.۵ میلیون تن فولاد فروخته است. فروش این عملیات حدود ۱.۷ میلیارد دلار بوده که نزدیک به ۵۰۰ میلیون دلار آن به مشتریان داخل اوکراین مربوط می‌شد. اکنون شرکت انتظار دارد نزدیک به یک میلیارد دلار کاهش ارزش غیرنقدی، عمدتاً بابت دارایی‌های مجتمع کریوی ریه، ثبت کند.

چرا این توقف با تعطیلی معمول یک کارخانه فرق دارد؟

اگر کریوی ریه تنها واحد آسیب‌دیده بود، می‌شد اثر آن را عمدتاً به آرسلورمیتال و اقتصاد محلی محدود کرد. اما در هفته‌های اخیر Zaporizhstal و Kamet Steel، دو مجموعه مهم متعلق به Metinvest، نیز پس از حملات متوقف شده‌اند. مدیران Metinvest می‌گویند زنجیره تولید در برخی واحدها شکسته و بازگرداندن تجهیزات فقط مسئله تعمیر چند ساختمان نیست؛ راه‌اندازی کوره‌ها سرمایه سنگین، انرژی پایدار و اطمینان نسبی از تکرار نشدن حمله می‌خواهد.

یکی از مدیران ارشد Metinvest این هفته گفت در مقطعی از سپتامبر، برای نخستین بار در حدود یک قرن، اوکراین طی یک هفته فولاد تولید نکرد. این ادعا از سوی یک شرکت بزرگ صنعتی مطرح شده و آمار رسمی نهایی کل کشور برای همان هفته هنوز باید جداگانه تثبیت شود، اما حتی به‌عنوان شاخص صنعتی نشان می‌دهد دامنه اختلال از یک کارخانه فراتر رفته است.

بنابراین اثر اصلی را باید در یک زنجیره دید: آسیب به کارخانه → توقف تولید → اختلال قراردادها و صادرات → کاهش جریان نقدی و درآمد مالیاتی → فشار بر اشتغال و سرمایه‌گذاری → افزایش هزینه بازسازی. هر حلقه، توان حلقه بعدی را ضعیف می‌کند.

گلوگاه دوم؛ حتی کارخانه سالم هم باید راه صادرات داشته باشد

فشار بر فولاد اوکراین فقط از موشک نمی‌آید. Metinvest می‌گوید انسداد مسیرهای بندری، صادرات ماهانه حدود ۱.۵ میلیون تن سنگ‌آهن از مجموعه‌های آن را حذف کرده است. هم‌زمان، توقف مسیرهای دریایی شرکت را مجبور کرده بخشی از زغال‌سنگ مورد نیاز را از مسیر ریلی، بنادر لهستان و کنستانتسا جابه‌جا کند؛ تغییری که به گفته شرکت هزینه لجستیک زغال‌سنگ را ۵۰ تا ۶۰ درصد بالا برده است.

این نکته برای فهم اثر حملات حیاتی است. بازسازی یک کوره زمانی اقتصادی است که مواد اولیه بتواند وارد شود، برق و انرژی قابل اتکا باشد و محصول نهایی نیز به بازار برسد. اگر یکی از این سه مسیر ــ ورودی، تولید یا خروجی ــ دائماً مختل باشد، حتی کارخانه‌ای که از نظر فنی قابل تعمیر است ممکن است از نظر اقتصادی قابل بهره‌برداری نباشد.

Metinvest می‌گوید هزینه تولیدش حدود ۳۰ درصد افزایش یافته و برخی پروژه‌های سرمایه‌گذاری را متوقف کرده است. این یعنی اثر جنگ از تولید امروز به ظرفیت تولید فردا منتقل می‌شود: سرمایه‌ای که باید صرف نوسازی، انرژی مستقل یا افزایش بهره‌وری شود، به تعمیر، لجستیک اضطراری و حفظ نقدینگی می‌رود.

آیا هدف روسیه فرسایش پایه اقتصادی اوکراین است؟

اینجا باید میان واقعیت قابل مشاهده و نتیجه‌گیری درباره نیت نظامی تفاوت گذاشت. واقعیت قابل مشاهده این است که در ماه‌های اخیر مجموعه‌ای از بنادر دریای سیاه، راه‌آهن، تأسیسات لجستیکی و واحدهای فولادی اوکراین هدف قرار گرفته‌اند. گزارش رویترز درباره تغییر الگوی حملات روسیه نیز از هدف قرار گرفتن گسترده‌تر ستون‌های اقتصادی اوکراین، از بنادر غلات تا راه‌آهن و بخش فولاد و لجستیک، خبر داده است.

اما از این داده به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که هر حمله با یک طرح واحد برای «نابودی اقتصاد اوکراین» طراحی شده است. مسکو معمولاً می‌گوید اهداف مرتبط با توان نظامی و لجستیکی اوکراین را می‌زند و هدف‌گیری عمدی غیرنظامیان را رد می‌کند. شرکت‌های اوکراینی و مقام‌های کی‌یف در مقابل می‌گویند واحدهای صنعتی غیرنظامی و کارکنان آن‌ها بارها هدف قرار گرفته‌اند.

آنچه قابل سنجش است، نه نیت اعلام‌نشده کرملین، بلکه اثر تجمعی حملات است. وقتی چند کارخانه بزرگ، شبکه انرژی، راه‌آهن و مسیرهای صادراتی هم‌زمان تحت فشار قرار می‌گیرند، نتیجه عملی کاهش توان اقتصاد اوکراین برای تأمین مالی خود و افزایش وابستگی آن به حمایت خارجی است؛ فارغ از اینکه مسکو این نتیجه را با چه واژگانی توصیف کند.

ضربه به بودجه جنگ؛ اما نه به معنای فروپاشی اقتصاد

فولاد و معدن برای اوکراین از دو جهت اهمیت دارند: ارز حاصل از صادرات و شبکه بزرگ اشتغال و مالیات در مناطق صنعتی. از دست رفتن تولید، درآمد شرکت‌ها را کم می‌کند و هم‌زمان هزینه دولت برای حمایت از شهرها، کارکنان و بازسازی زیرساخت را بالا می‌برد. این فشار در شرایطی رخ می‌دهد که کی‌یف برای هزینه‌های دفاعی نیز با کمبود منابع روبه‌رو است.

با این حال، تبدیل تعطیلی کریوی ریه به گزاره «اقتصاد اوکراین در آستانه فروپاشی است» با شواهد موجود سازگار نیست. سهم واقعی مجتمع از اقتصاد ملی نسبت به دوران پیش از جنگ کاهش یافته بود و خود کارخانه در سال ۲۰۲۵ بسیار پایین‌تر از ظرفیت تاریخی فعالیت می‌کرد. اقتصاد اوکراین نیز طی چهار سال جنگ بخشی از تجارت، تولید و تأمین مالی خود را با شرایط جدید تطبیق داده است.

اثر جدی‌تر زمانی شکل می‌گیرد که توقف کریوی ریه را کنار اختلال Zaporizhstal، Kamet Steel، معادن، بنادر و هزینه انرژی بگذاریم. مسئله، حذف یک کارخانه نیست؛ کاهش هم‌زمان چند مسیر جایگزین است.

اثر بر بازار اروپا؛ محسوس، اما احتمالاً نه شوک جهانی

اوکراین همچنان تأمین‌کننده برخی محصولات فولادی و مواد اولیه برای بازار اروپا است، بنابراین کاهش عرضه می‌تواند در بخش‌هایی از بازار منطقه‌ای فشار ایجاد کند. اما تولید فعلی کریوی ریه به‌اندازه‌ای نیست که توقف آن به‌تنهایی بازار جهانی فولاد را دگرگون کند. تولید ۱.۷ میلیون تنی سال ۲۰۲۵ در مقایسه با بازار جهانی فولاد رقم محدودی است.

برای اروپا مسئله مهم‌تر، ترکیب چند عامل است: کاهش عرضه اوکراین، هزینه بالاتر حمل‌ونقل، محدودیت‌های تجاری و هزینه کربن. Metinvest هم‌اکنون می‌گوید سهمیه‌های وارداتی اتحادیه اروپا و سازوکار تعدیل کربن مرزی در کنار جنگ، گزینه‌های فروش و سرمایه‌گذاری شرکت را محدود کرده‌اند. بنابراین شوک اوکراین می‌تواند در بازارهای منطقه‌ای و بعضی محصولات خاص بیشتر از آنچه رقم کل تولید جهانی نشان می‌دهد احساس شود.

اثر انسانی و شهری؛ کارخانه فقط خط تولید نیست

مجتمع‌های فولادی اوکراین هسته اقتصادی شهرهای صنعتی‌اند. توقف طولانی‌مدت به معنای فشار بر هزاران شغل مستقیم، پیمانکاران، حمل‌ونقل، خدمات شهری و کسب‌وکارهایی است که پیرامون کارخانه شکل گرفته‌اند. آرسلورمیتال پیش‌تر هزاران نیروی مستقیم و پیمانکاری در عملیات کریوی ریه داشت و خود شرکت از آغاز جنگ بیش از ۷۰۰ میلیون دلار برای تداوم فعالیت واحد اوکراینی تأمین کرده بود.

در Metinvest نیز مدیریت از کاهش هزینه، محدود کردن پیمانکاران و احتمال تعدیل نیرو سخن گفته است. بنابراین اگر توقف‌ها طولانی شوند، موج دوم اثرات نه در بازار فولاد، بلکه در درآمد خانوارهای شهرهای صنعتی ظاهر خواهد شد.

آنچه می‌دانیم

آرسلورمیتال رسماً اعلام کرده در شرایط فعلی قادر به راه‌اندازی ایمن و پایدار کریوی ریه نیست. چهار حمله طی پنج هفته پنج کشته و ۱۷ زخمی بر جا گذاشته است. تولید سال ۲۰۲۵ عملیات اوکراین شرکت ۱.۷ میلیون تن فولاد و ۷.۶ میلیون تن سنگ‌آهن بوده است. Zaporizhstal و Kamet Steel نیز در هفته‌های اخیر بر اثر حملات متوقف شده‌اند و Metinvest از اختلال جدی در صادرات و افزایش هزینه لجستیک خبر می‌دهد.

آنچه هنوز نمی‌دانیم

زمان بازگشت کریوی ریه مشخص نیست. هنوز برآورد عمومی و مستقلی از مجموع ظرفیت فولاد اوکراین که در پایان سپتامبر واقعاً از مدار خارج است وجود ندارد. همچنین معلوم نیست چه مقدار از قراردادهای صادراتی را می‌توان با تولید جایگزین، موجودی انبار یا تأمین از واحدهای دیگر پوشش داد. اندازه اثر نهایی بر تولید ناخالص داخلی و درآمد مالیاتی نیز به طول مدت توقف‌ها وابسته است.

سه سناریو برای ادامه مسیر

توقف کوتاه و بازسازی: اگر شدت حملات کاهش یابد، برق و لجستیک تثبیت شود و تعمیر تجهیزات امکان‌پذیر باشد، بخشی از تولید می‌تواند بازگردد. در این حالت خسارت سنگین است، اما ساختاری نمی‌شود.

تولید محدود و پرهزینه: کارخانه‌ها باز می‌شوند اما با ظرفیت پایین، هزینه بیمه و لجستیک بالا و توقف‌های دوره‌ای کار می‌کنند. این سناریو احتمالاً حاشیه سود و توان سرمایه‌گذاری صنعت را برای مدت طولانی فرسوده می‌کند.

فرسایش صنعتی طولانی: اگر حملات به فولاد، انرژی، راه‌آهن و بنادر ادامه پیدا کند، مسئله از تعمیر کارخانه‌ها به حفظ خودِ اکوسیستم صنعتی اوکراین تبدیل می‌شود؛ یعنی حفظ نیروی متخصص، قراردادهای خارجی، سرمایه و زنجیره تأمین تا زمانی که امکان تولید پایدار دوباره فراهم شود.

چیزی که باید بعد از این خبر دنبال کرد

سه شاخص مشخص تعیین می‌کند تعطیلی کریوی ریه یک شوک موقت است یا بخشی از تغییر عمیق‌تر: نخست، زمان و سطح بازگشت تولید در کریوی ریه، Zaporizhstal و Kamet Steel؛ دوم، وضعیت بنادر و حجم واقعی صادرات سنگ‌آهن و فولاد؛ سوم، میزان سرمایه‌ای که شرکت‌ها در ۲۰۲۷ برای تعمیر و توسعه اختصاص می‌دهند. اگر کارخانه‌ها تعمیر شوند اما سرمایه‌گذاری تازه متوقف بماند، صنعت ممکن است روی کاغذ فعال باشد اما در عمل وارد دوره فرسایش شود.

به همین دلیل، اهمیت حمله به بزرگ‌ترین کارخانه فولاد اوکراین را نباید فقط با تن فولاد از دست‌رفته اندازه گرفت. پرسش اصلی این است که آیا اوکراین می‌تواند هم‌زمان کارخانه را تعمیر کند، انرژی آن را تأمین کند، مواد اولیه را برساند، محصول را صادر کند و سرمایه‌گذار را متقاعد کند که دوباره برای تولید بعدی پول بگذارد. جنگ اکنون هر پنج حلقه را هم‌زمان آزمایش می‌کند.