خلیل‌الرحمن در آغاز UNGA81: اعتماد باید دوباره ساخته شود

خلیل‌الرحمن، رئیس هشتاد و یکمین دوره مجمع عمومی سازمان ملل، عصر ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ در نیویورک کار این دوره را با یک مسئله مرکزی آغاز کرد: سازمان ملل برای اثرگذاری دوباره باید اعتماد از دست‌رفته را با نتیجه، اصلاح و پاسخ‌گویی بازسازی کند.

نشست افتتاحیه ساعت ۳ بعدازظهر به وقت نیویورک آغاز شد. رحمان در نخستین سخنرانی خود پس از گرفتن کرسی ریاست گفت اعتماد چیزی نیست که بتوان از دولت‌ها و افکار عمومی درخواست کرد؛ باید از طریق تصمیم‌هایی که اجرا می‌شوند، تعهدهایی که رعایت می‌شوند و نتایجی که مردم در عمل می‌بینند به دست آید.

این پیام در زمانی مطرح شد که سازمان ملل هم‌زمان با جنگ‌های طولانی، بحران مالی، شکاف میان قدرت‌های بزرگ و بحث بر سر کارآمدی ساختارهای خود روبه‌روست. رئیس جدید مجمع عمومی تلاش کرد از همان ابتدا ریاستش را به مسئله اصلاح نهاد پیوند بزند، نه صرفاً مدیریت جلسات سالانه.

«بازگرداندن اعتماد» قرار است چگونه سنجیده شود؟

رحمان سه محور را کنار هم گذاشت: تحویل نتیجه، اصلاح ساختار و باز کردن فضای سازمان ملل به روی بازیگران بیرون از دولت‌ها. او گفت سازمان ملل باید صادقانه ضعف‌های خود را شناسایی کند و ظرفیت اجرایی‌اش را بالا ببرد. در عین حال از کشورهای عضو خواست سهم مالی تعیین‌شده خود را کامل، به‌موقع و بدون شرط پرداخت کنند.

این دو مطالبه عمداً در کنار هم قرار گرفتند. از یک سو دبیرخانه و نهادهای سازمان ملل باید درباره هزینه و عملکرد پاسخ‌گو باشند؛ از سوی دیگر، دولت‌هایی که از ضعف سازمان انتقاد می‌کنند نمی‌توانند تعهدات مالی خود را نادیده بگیرند و هم‌زمان انتظار عملکرد کامل داشته باشند.

رئیس مجمع عمومی همچنین بر مشارکت جامعه مدنی، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها، صنعت و جامعه نوآوری تأکید کرد. استدلال او این بود که منشور سازمان ملل با عبارت «ما مردم ملل متحد» آغاز می‌شود، نه «ما دولت‌ها». در عمل، این نگاه می‌تواند ریاست دوره ۸۱ را به سمت جلسات بازتر و تلاش برای وارد کردن صداهای غیردولتی به روندهای مجمع سوق دهد.

پرونده جانشینی گوترش

یکی از حساس‌ترین وظایف این دوره، روند انتخاب دبیرکل بعدی سازمان ملل است. آنتونیو گوترش در پایان سال ۲۰۲۶ سمت خود را ترک می‌کند و رحمان در سخنرانی افتتاحیه وعده داد با رئیس شورای امنیت و کشورهای عضو برای روندی منصفانه، فراگیر و شفاف همکاری کند.

اما محدودیت ساختاری روشن است: طبق ماده ۹۷ منشور، مجمع عمومی دبیرکل را بر اساس توصیه شورای امنیت منصوب می‌کند. بنابراین قدرت‌های دارای حق وتو همچنان در مرحله تعیین‌کننده نقش ویژه دارند. وعده شفافیت رئیس مجمع عمومی می‌تواند رقابت را علنی‌تر کند، اما سازوکار حقوقی توازن قدرت را تغییر نمی‌دهد.

از شعار تا آزمون

شعار دوره جدید «بازگرداندن اعتماد، مدیریت تحول؛ سازمان مللی که برای همه نتیجه می‌دهد» است. مشکل اصلی این شعار، همان مسئله‌ای است که رحمان خود به آن اشاره کرد: اعتماد با بیانیه بازنمی‌گردد. جنگ‌ها، بن‌بست شورای امنیت، اختلاف بر سر استانداردهای دوگانه و فشار بودجه‌ای دقیقاً همان حوزه‌هایی هستند که توان سازمان برای تبدیل حرف به عمل را می‌سنجند.

از این منظر، افتتاح UNGA81 بیشتر از یک مراسم انتقال ریاست بود. رحمان معیار ارزیابی دوره خود را از روز نخست تعیین کرد: آیا سازمان می‌تواند در پایان این دوره نشان دهد تصمیم‌هایش برای دولت‌ها و مردم اثر ملموس داشته است یا نه.

مسیر بعدی

نخستین آزمون بزرگ ریاست جدید، هفته سطح‌بالای مجمع عمومی و مناظره عمومی رهبران جهان است. پس از آن، روند انتخاب دبیرکل، مذاکرات اصلاح سازمان، بودجه و نحوه تعامل مجمع عمومی با شورای امنیت تعیین خواهد کرد که شعار «بازگرداندن اعتماد» تا چه اندازه از سطح پیام سیاسی فراتر می‌رود.

برای ایران نیز اهمیت این دوره بیشتر در همین سازوکارهاست: مجمع عمومی محل رأی‌گیری و شکل‌گیری ائتلاف‌های سیاسی است، در حالی که پرونده‌های امنیتی اصلی همچنان به شورای امنیت گره می‌خورند. هر تغییری در رابطه این دو نهاد یا در شیوه انتخاب دبیرکل می‌تواند بر محیط دیپلماتیک پرونده‌های مرتبط با تهران اثر بگذارد.

در پایان این دوره، معیار واقعی موفقیت روشن خواهد بود: آیا وعده اصلاح و بازسازی اعتماد به تصمیم‌های قابل سنجش در بودجه، ساختار و کارآمدی سازمان تبدیل شده است یا خیر.