بربوک در پایان مجمع ۸۰؛ دفاع از سازمان ملل در عصر شکاف

آنالنا بربوک، رئیس دوره هشتادم مجمع عمومی سازمان ملل، در آخرین سخنرانی خود پیش از تحویل ریاست به خلیل‌الرحمن، از نهادی دفاع کرد که به گفته خودش هم‌زمان زیر فشار جنگ‌ها، رقابت قدرت‌ها، بحران مالی و تردید درباره کارآمدی چندجانبه‌گرایی قرار گرفته است. پیام اصلی او ساده بود: ضعف‌های سازمان ملل واقعی‌اند، اما جهانی بدون آن نه امن‌تر می‌شود و نه عادلانه‌تر.

نشست پایانی دوره هشتادم روز ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ در مقر سازمان ملل در نیویورک برگزار شد. بربوک در برابر دولت‌هایی که سازمان ملل را بی‌اثر یا ازکارافتاده توصیف می‌کنند، خواست برای لحظه‌ای «جایگزین» را تصور کنند؛ جهانی بدون عملیات صلح‌بانی، کمک‌های انسانی، سازوکارهای حقوقی و میز مشترکی که تقریباً همه دولت‌ها هنوز در آن حضور دارند.

پاسخ بربوک به منتقدان سازمان ملل

رئیس outgoing مجمع عمومی انکار نکرد که دوره او با کاهش اجماع روبه‌رو بوده است. شمار محدودی از فرایندهای بین‌دولتی با اجماع کامل پایان یافتند و شکاف‌های سیاسی در پرونده‌های جنگ، توسعه و اصلاح ساختار سازمان آشکار بود. با این حال، استدلال بربوک این بود که همین فشارها در بسیاری از رأی‌گیری‌ها اکثریت بزرگی از دولت‌ها را در دفاع از اصول مشترک کنار هم نگه داشته است.

این دفاع، بیش از آنکه ستایش بی‌قیدوشرط سازمان ملل باشد، تلاشی برای جدا کردن دو گزاره بود: سازمان ملل مشکلات جدی دارد؛ اما حذف یا تضعیف آن الزاماً این مشکلات را حل نمی‌کند. او به آموزش، صلح‌بانی، امدادرسانی و چارچوب‌های بین‌المللی اشاره کرد تا نشان دهد بخش بزرگی از کار سازمان در خارج از منازعات علنی شورای امنیت انجام می‌شود.

اصلاح UN80؛ کاری که تمام نشد

یکی از پرونده‌های اصلی دوره بربوک ابتکار UN80 بود؛ برنامه‌ای برای کاهش بوروکراسی، بازنگری مأموریت‌ها و بالا بردن کارایی سازمان. چند روز پیش از اختتام دوره، او در آخرین نشست غیررسمی درباره این ابتکار گفته بود که دشوارترین بخش کار هنوز باقی مانده است.

این اعتراف مهم است، زیرا اصلاح سازمان ملل معمولاً در نقطه‌ای دشوار می‌شود که بحث از شعار «کارآمدی» به حذف پست‌ها، ادغام ساختارها، تغییر بودجه و بازنگری مأموریت‌های قدیمی می‌رسد. هر تغییر در این حوزه بر منافع کشورها، کارکنان و نهادهای مختلف اثر می‌گذارد و به همین دلیل مقاومت سیاسی ایجاد می‌کند.

بربوک گفت دوره هشتادم در یکی از محورهای UN80 کاهش هدفمند برخی پست‌ها و بازنگری بودجه ۲۰۲۶ را پیش برده و در محور دیگری بحث درباره مأموریت‌ها و سازوکارهای شفافیت را جلو برده است. اما مسئولیت ادامه این مسیر اکنون به ریاست دوره ۸۱ و خود کشورهای عضو منتقل می‌شود.

انتخاب دبیرکل بعدی

پرونده دیگری که بربوک برجسته کرد، روند انتخاب جانشین آنتونیو گوترش بود. او در طول ریاست خود تلاش کرد فرایند انتخاب دبیرکل بعدی را شفاف‌تر و فراگیرتر کند. در سخنرانی پایانی نیز یادآوری کرد که دبیرکل صرفاً مدیر اداری سازمان نیست؛ این مقام در عمل نماد اصول و اعتبار نهادی است که بیش از هشت میلیارد نفر را مخاطب قرار می‌دهد.

با وجود تلاش برای شفافیت بیشتر، محدودیت ساختاری همچنان باقی است. شورای امنیت باید نامزد را توصیه کند و پنج عضو دائم آن عملاً می‌توانند مسیر انتخاب را مسدود کنند. مجمع عمومی سپس دبیرکل را منصوب می‌کند. بنابراین، افزایش شفافیت می‌تواند رقابت را علنی‌تر کند اما موازنه قدرت مندرج در منشور را از میان نمی‌برد.

یک سال پر از بحران

آنتونیو گوترش نیز در مراسم اختتامیه دوره هشتادم از مجموعه بحران‌هایی گفت که این دوره را شکل دادند: جنگ‌ها و آوارگی، نابرابری، فقر و گرسنگی، گرمای بی‌سابقه، فرصت‌ها و خطرهای هوش مصنوعی و شکاف مالی اهداف توسعه پایدار.

او از بربوک به‌خاطر تأکید مداوم بر این اصل تشکر کرد که کشورها نمی‌توانند بخش‌هایی از منشور را که با منافعشان سازگار است انتخاب و بقیه را نادیده بگیرند. این جمله به یکی از اختلاف‌های اصلی در سیاست جهانی اشاره دارد: دولت‌ها اغلب رقیبان خود را به نقض حقوق بین‌الملل متهم می‌کنند، در حالی که متحدانشان را با معیار متفاوت می‌سنجند.

اثر انتقال ریاست بر دوره ۸۱

با پایان سخنرانی بربوک، بسیاری از پرونده‌های حل‌نشده مستقیماً به دوره خلیل‌الرحمن منتقل شدند: اصلاح UN80، بحران نقدینگی سازمان، انتخاب دبیرکل، اهداف توسعه پایدار و تلاش برای حفظ نقش مجمع عمومی در زمانی که شورای امنیت بارها در پرونده‌های بزرگ با بن‌بست روبه‌رو شده است.

برای ایران، اهمیت این انتقال بیشتر در ساختار تصمیم‌گیری سازمان ملل است تا تغییر یک چهره. بحث اصلاح سازمان، انتخاب دبیرکل و رابطه مجمع عمومی با شورای امنیت می‌تواند محیط دیپلماتیک پرونده‌هایی مانند تحریم، عدم اشاعه، خاورمیانه و حقوق بین‌الملل را شکل دهد، هرچند ریاست مجمع به‌تنهایی اختیار تغییر این پرونده‌ها را ندارد.

آنچه از دوره بربوک باقی ماند

بربوک ریاست خود را با شعار «بهتر، با هم» پایان داد و از کشورها خواست جاه‌طلبی بیشتری برای حفظ همکاری بین‌المللی نشان دهند. اما میراث واقعی دوره او را نه سخنرانی اختتامیه، بلکه میزان ادامه اصلاحات UN80 و کیفیت روند انتخاب دبیرکل بعدی تعیین خواهد کرد.

دوره ۸۱ اکنون همان پرسشی را تحویل گرفته که بربوک در پایان مطرح کرد: اگر سازمان ملل قرار است در جهانی با رقابت شدید قدرت‌ها باقی بماند، چگونه می‌تواند هم قواعد خود را حفظ کند و هم ساختاری را که بسیاری آن را کند و پرهزینه می‌دانند اصلاح کند؟ پاسخ به این پرسش در ماه‌های آینده از سطح سخنرانی وارد مذاکرات بودجه، مأموریت‌ها و انتخاب رهبری بعدی سازمان خواهد شد.