قیمت برخی داروها در ایران تا شش برابر شد؛ فشار بر داروخانه‌ها بالا گرفت

قیمت برخی داروها در ایران در ماه‌های اخیر چند برابر شده و دسترسی به شماری از درمان‌ها در داروخانه‌ها دشوارتر شده است. گزارش‌های تازه از تهران نشان می‌دهد فشار هم‌زمان جنگ، محاصره دریایی آمریکا، محدودیت‌های مالی، افت ارزش ریال و اختلال در واردات مواد اولیه، زنجیره دارو را تحت فشار قرار داده است.

در بیمارستان‌ها هنوز نشانه‌ای از کمبود فراگیر همه داروها دیده نمی‌شود، اما در سطح داروخانه‌ها و درمان‌های سرپایی، خانواده‌ها با جست‌وجوی طولانی‌تر، قیمت‌های بالاتر و در بعضی موارد تأخیر در درمان روبه‌رو هستند.

چه چیزی تازه است؟

گزارش میدانی تازه از تهران نشان می‌دهد قیمت برخی اقلام دارویی دو، چهار و حتی تا شش برابر شده است. یکی از مقام‌های انجمن داروسازان تهران گفته شرکت‌های بیمه حدود ۲۷۰ میلیون دلار به داروخانه‌ها بدهکارند؛ بدهی‌ای که نقدینگی داروخانه‌ها برای خرید و جایگزینی موجودی را ضعیف می‌کند.

مقام ناظر بر قیمت‌گذاری دارو نیز گفته قیمت حدود ۲ هزار نوع دارو در شش ماه گذشته به‌دلیل تورم و تغییرات ارزی اصلاح شده است. برای برخی داروهای مرتبط با دیالیز افزایش قیمت نزدیک به ۳۵۰ درصد گزارش شده و در بازار داروهای بدون نسخه نیز افزایش‌های چندبرابری دیده می‌شود.

چرا تولید داخلی مانع کمبود نشده است؟

ایران بخش بزرگی از داروهای مصرفی خود را در داخل تولید می‌کند، اما تولید داخلی به معنی استقلال کامل زنجیره نیست. بسیاری از کارخانه‌ها برای مواد مؤثره، مواد اولیه، تجهیزات تخصصی و برخی اقلام بسته‌بندی به واردات وابسته‌اند. در نتیجه، اختلال در حمل‌ونقل یا نقل‌وانتقال پول می‌تواند کارخانه داخلی را هم با کمبود مواد اولیه مواجه کند.

پیش از جنگ، بخش مهمی از مواد دارویی و اقلام مورد نیاز از مسیر دریا وارد می‌شد. محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا این مسیر را محدود کرده و واردکنندگان را به مسیرهای هوایی و زمینی گران‌تر سوق داده است. تحریم برخی شرکت‌های هواپیمایی ایرانی نیز گزینه‌های هوایی را محدودتر کرده است.

تحریم دارو را مستقیماً ممنوع کرده است؟

خیر. چارچوب رسمی تحریم‌های آمریکا برای فروش دارو و بسیاری از تجهیزات پزشکی استثناهای بشردوستانه در نظر می‌گیرد. مشکل اصلی در عمل، بانک، بیمه، حمل‌ونقل و ریسک حقوقی شرکت‌های خارجی است. حتی وقتی معامله دارویی روی کاغذ مجاز است، بانک یا شرکت حمل‌ونقل ممکن است به‌دلیل ترس از نقض تحریم یا هزینه بالای تطبیق، معامله را نپذیرد.

به همین دلیل، شکاف میان «معافیت قانونی» و «امکان واقعی خرید و انتقال» یکی از نقاط اصلی بحران است. این تفاوت برای داروهای وارداتی و همچنین مواد اولیه مورد نیاز تولیدکنندگان داخلی اهمیت دارد.

جنگ چه اثری بر ظرفیت تولید گذاشته است؟

مقام‌های ایرانی گفته‌اند بیش از ۴۰ شرکت و کارخانه مرتبط با دارو و تجهیزات پزشکی در حملات ماه‌های گذشته آسیب دیده‌اند. سازمان جهانی بهداشت نیز از فشار شدید بر زیرساخت سلامت ایران و نیاز به حفظ خدمات حیاتی خبر داده و برای تداوم خدمات ضروری بسته‌های اضطراری اختصاص داده است.

این فشار فقط به کمبود موجودی ختم نمی‌شود. وقتی ظرفیت تولید پایین می‌آید و جایگزینی مواد اولیه گران‌تر می‌شود، قیمت تمام‌شده بالا می‌رود و داروخانه‌ها نیز برای تأمین مجدد موجودی به نقدینگی بیشتری نیاز دارند.

چه گروه‌هایی بیشتر در معرض آسیب‌اند؟

بیماران مزمن و افرادی که به درمان‌های مستمر نیاز دارند بیشترین ریسک را تحمل می‌کنند. گزارش‌ها از دشواری دسترسی به برخی داروهای روان‌پزشکی، درمان‌های سرطان، داروهای دیالیز و واکسن‌ها خبر می‌دهد. در برخی موارد، خانواده‌ها برای یافتن نسخه کامل مجبور به مراجعه به چند داروخانه شده‌اند.

هم‌زمان، افزایش قیمت عمومی و افت ارزش ریال قدرت خرید خانوار را کاهش داده است. بنابراین حتی وقتی دارو موجود است، قیمت می‌تواند به مانع دسترسی تبدیل شود.

دولت چه اقداماتی انجام داده است؟

مقام‌های بهداشتی تلاش کرده‌اند موجودی بیمارستان‌ها را در اولویت نگه دارند و مسیرهای جایگزین برای واردات واکسن و اقلام ضروری پیدا کنند. حدود ۷۰۰ هزار دوز واکسن آنفلوانزا از چین وارد شده و انتظار می‌رود حدود نیم میلیون دوز دیگر نیز تأمین شود. با این حال، قیمت آزاد واکسن نسبت به سال قبل تقریباً دو برابر شده است.

وضعیت بیمارستان‌ها در حال حاضر باثبات‌تر از داروخانه‌های عمومی گزارش می‌شود، اما تداوم این وضعیت به دسترسی به ارز، مسیرهای حمل‌ونقل و توان مالی زنجیره توزیع بستگی دارد.

چه چیزی هنوز روشن نیست؟

دولت هنوز رقم جامعی از افت تولید دارو از آغاز جنگ منتشر نکرده است. همچنین مشخص نیست کمبودها در فصل پاییز و زمستان، با افزایش تقاضا برای داروهای تنفسی و واکسن‌ها، تا چه اندازه گسترش پیدا خواهد کرد.

سه متغیر در هفته‌های آینده تعیین‌کننده‌اند: دسترسی واردکنندگان به مسیرهای حمل‌ونقل، میزان تخصیص ارز به دارو و مواد اولیه، و سرعت تسویه بدهی بیمه‌ها به داروخانه‌ها. اگر این سه گره باز نشود، فشار قیمت و موجودی می‌تواند از داروهای تخصصی به اقلام عمومی‌تر منتقل شود.

چرا این موضوع برای اقتصاد ایران مهم است؟

بحران دارو فقط یک مسئله سلامت نیست؛ شاخصی از عملکرد زنجیره تأمین، نظام ارزی و بودجه بیمه‌ای کشور است. هرچه هزینه واردات و تولید بالاتر برود، دولت با انتخاب سخت‌تری میان افزایش یارانه، افزایش قیمت رسمی یا کاهش دسترسی روبه‌رو می‌شود. برای خانوارها نیز هزینه درمان در کنار خوراک، مسکن و انرژی به یکی از کانال‌های اصلی فشار معیشتی تبدیل می‌شود.