هزینه خانوار شهری ۴۵.۴٪ بالا رفت؛ رشد درآمد به ۴۱.۲٪ رسید

نتایج تازه طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار ایران نشان می‌دهد متوسط هزینه خالص سالانه یک خانوار شهری در سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۹۲ میلیون تومان رسیده؛ ۴۵.۴ درصد بیشتر از سال قبل. متوسط درآمد اظهارشده خانوار شهری نیز حدود ۴۸۴.۶ میلیون تومان بوده، اما نرخ رشد آن ۴۱.۲ درصد ثبت شده است.

شکاف رشد هزینه و درآمد چه معنایی دارد؟

در داده‌های سال ۱۴۰۴، سرعت رشد متوسط هزینه خانوار شهری ۴.۲ واحد درصد بیشتر از رشد متوسط درآمد اظهارشده بوده است. این مقایسه به‌تنهایی به معنای کاهش ۴.۲ درصدی قدرت خرید همه خانوارها نیست؛ زیرا متوسط‌ها ترکیب خانوارهای متفاوت را دربر می‌گیرند و «درآمد اظهارشده» نیز با درآمد قابل تصرف یا ثروت خانوار یک مفهوم واحد نیست.

با این حال، جهت حرکت دو شاخص مهم است: هزینه متوسط سریع‌تر از درآمد متوسط رشد کرده است. در مناطق روستایی نیز الگوی مشابه دیده می‌شود؛ متوسط هزینه سالانه به حدود ۲۲۰.۴ میلیون تومان رسیده و ۵۲.۳ درصد رشد کرده، در حالی که متوسط درآمد اظهارشده حدود ۲۹۷.۱ میلیون تومان بوده و ۴۷.۵ درصد افزایش داشته است.

سبد شهری: ۲۸.۳ درصد خوراکی، ۷۱.۷ درصد غیرخوراکی

از کل هزینه سالانه خانوار شهری، حدود ۱۱۰.۸ میلیون تومان به خوراکی‌ها و دخانیات و حدود ۲۸۱.۱ میلیون تومان به کالاها و خدمات غیرخوراکی اختصاص داشته است. سهم این دو گروه به‌ترتیب ۲۸.۳ و ۷۱.۷ درصد گزارش شده است.

در گروه خوراکی و دخانی، گوشت با سهم ۲۲.۹ درصدی بیشترین وزن را داشته است. در گروه غیرخوراکی نیز «مسکن، سوخت و روشنایی» با سهم ۵۸.۱ درصدی بزرگ‌ترین جزء بوده است. اگر این سهم با وزن ۷۱.۷ درصدی کل هزینه‌های غیرخوراکی ترکیب شود، این گروه تقریباً ۴۱.۷ درصد کل هزینه متوسط خانوار شهری را تشکیل می‌دهد؛ یعنی حدود ۱۶۳.۳ میلیون تومان در سال. این رقم یک محاسبه از داده‌های تجمیعی منتشرشده است و نباید با اجاره متوسط مستأجران یا تورم اجاره یکی دانسته شود.

تهران در صدر هزینه و درآمد شهری

در تفکیک استانی، متوسط هزینه کل سالانه خانوار شهری در تهران حدود ۵۷۷.۶ میلیون تومان گزارش شده و بالاترین رقم میان استان‌ها بوده است. سمنان با حدود ۲۲۳ میلیون تومان کمترین متوسط هزینه شهری را داشته است. از طرف درآمد، تهران با متوسط حدود ۷۲۱ میلیون تومان در سال در رتبه نخست قرار گرفته و سیستان و بلوچستان با حدود ۲۸۳.۵ میلیون تومان کمترین متوسط درآمد شهری را ثبت کرده است.

این اعداد «قیمت زندگی یک خانوار مشخص» نیستند. میانگین استانی به اندازه خانوار، مالک یا مستأجر بودن، الگوی مصرف و سطح درآمد حساس است. به همین دلیل، مقایسه مستقیم آن با حقوق یک فرد یا یک خانوار خاص می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

منابع درآمد خانوار شهری از کجا آمده است؟

بر اساس نتایج منتشرشده، ۳۰.۲ درصد درآمد خانوارهای شهری از مشاغل مزد و حقوق‌بگیری، ۱۵.۹ درصد از مشاغل آزاد کشاورزی و غیرکشاورزی و ۵۳.۹ درصد از درآمدهای غیرشغلی تأمین شده است. سهم بالای درآمدهای غیرشغلی نشان می‌دهد برای تحلیل دخل‌وخرج خانوار نمی‌توان فقط به دستمزد رسمی نگاه کرد.

این موضوع با پرونده گسترده‌تر قدرت خرید در ایران مرتبط است. رونما پیش‌تر در گزارش «کالابرگ ۱.۳ میلیونی در برابر تورم خوراکی» فاصله میان حمایت نقدی و رشد قیمت مواد غذایی را بررسی کرده بود. گزارش جدید هزینه و درآمد، تصویر سالانه وسیع‌تری از همین فشار بودجه‌ای ارائه می‌کند.

چرا نباید این گزارش را با تورم یکی گرفت؟

رشد هزینه ثبت‌شده در طرح هزینه و درآمد خانوار با نرخ تورم شاخص قیمت مصرف‌کننده یکسان نیست. تورم، تغییر قیمت یک سبد مشخص کالا و خدمات را اندازه می‌گیرد؛ اما هزینه خانوار علاوه بر قیمت، از تغییر مقدار و ترکیب مصرف نیز اثر می‌پذیرد. خانوار ممکن است در واکنش به گرانی، مقدار خرید یک کالا را کم کند یا به کالای دیگری جایگزین کند.

برای همین، رشد ۴۵.۴ درصدی متوسط هزینه خانوار شهری را نباید مستقیماً «تورم ۴۵.۴ درصدی» نامید. برای بررسی تورم باید به شاخص قیمت مصرف‌کننده مراجعه کرد. رونما در راستی‌آزمایی وعده تثبیت قیمت کالاهای اساسی نیز تفاوت میان تثبیت چند قلم و تورم عمومی را توضیح داده است.

سه عددی که باید در انتشار کامل گزارش دنبال کرد

• توزیع هزینه و درآمد بر اساس دهک، نه فقط میانگین کل کشور.
• جزئیات مالکیت و اجاره‌نشینی و سهم واقعی هزینه مسکن برای مستأجران.
• تغییر مقدار مصرف گروه‌های اصلی؛ زیرا افزایش هزینه می‌تواند حاصل ترکیبی از قیمت و مقدار باشد.

نسخه منتشرشده فعلی بر «اهم نتایج» طرح تکیه دارد و گزارش تفصیلی قرار است در درگاه مرکز آمار منتشر شود. بنابراین هر نتیجه‌گیری درباره توزیع فشار میان دهک‌ها باید تا دسترسی به جداول کامل با احتیاط انجام شود.