تورم صفر در تهران؟ راستی‌آزمایی وعده تثبیت قیمت ۱۲ کالای اساسی

شهرداری تهران طرحی را با عنوان «تورم صفر» آغاز کرده که قرار است قیمت ۱۲ قلم کالای اساسی را برای شش ماه ثابت نگه دارد. عنوان طرح بزرگ است، اما دامنه آن محدودتر: صحبت از صفر شدن تورم تهران یا حتی تورم مواد غذایی نیست؛ صحبت از ثابت ماندن قیمت مجموعه‌ای مشخص از کالاها در شبکه معینی از میادین و فروشگاه‌های شهرداری است.

ادعای مورد بررسی: طرح «تورم صفر» شهرداری تهران به معنای صفر شدن تورم در تهران است.
نتیجه رونما: نیازمند زمینه؛ عنوان «تورم صفر» اگر به تورم کل تهران تعبیر شود دقیق نیست. آنچه رسماً اعلام شده، تثبیت قیمت ۱۲ قلم مشخص برای شش ماه در شبکه عرضه شهرداری است.
وضعیت وعده شش‌ماهه: هنوز قابل تأیید نهایی نیست؛ اجرای طرح تازه آغاز شده و تحقق ثبات قیمت باید در طول شش ماه پایش شود.

زاکانی دقیقاً چه وعده‌ای داده است؟

علیرضا زاکانی، شهردار تهران، روز ۷ مهر ۱۴۰۵ از آغاز طرحی با عنوان «تورم صفر» خبر داد. طبق اعلام او، مرحله نخست طرح شامل ۱۲ قلم کالای اساسی است و قیمت این اقلام باید شش ماه ثابت بماند. عرضه حضوری از ۱۰۸ میدان میوه و تره‌بار آغاز شده و قرار است ۱۸ فروشگاه شهروند نیز به شبکه عرضه اضافه شوند. خرید غیرحضوری نیز از طریق سامانه شهرزاد پیش‌بینی شده است. زاکانی همچنین گفته در آبان سه قلم مرغ، رب و پنیر به سبد اضافه می‌شود و تعداد اقلام به ۱۵ می‌رسد.

فهرست منتشرشده شامل برنج، گوشت منجمد، روغن، شکر، خرما، ماکارونی، سویا و پنج گروه حبوبات از جمله عدس، نخود، لپه، لوبیا قرمز و لوبیا چیتی است. جزئیات اعلام‌شده طرح در تسنیم.

چرا «تورم صفر» با صفر شدن تورم فرق دارد؟

تورم شاخصی برای سنجش تغییر سطح عمومی قیمت یک سبد بزرگ از کالاها و خدمات است؛ نه فقط چند قلم خوراکی در یک شبکه فروش. اگر قیمت ۱۲ قلم در میادین و فروشگاه‌های مشخص شش ماه ثابت بماند، می‌توان گفت قیمت همان اقلام در همان کانال عرضه رشد نکرده است. اما از این موضوع نمی‌توان نتیجه گرفت تورم تهران صفر شده است.

مسکن، اجاره، حمل‌ونقل، پوشاک، درمان، آموزش، خدمات و صدها قلم کالای دیگر خارج از این طرح قرار دارند. حتی در خود خوراکی‌ها نیز سبد مصرفی خانوار بسیار گسترده‌تر از ۱۲ قلم است. بنابراین عبارت «تورم صفر» در بهترین حالت نام تجاری یک برنامه تثبیت قیمت محدود است، نه توصیف شاخص تورم شهر.

تصویر بزرگ‌تر: تورم هنوز بالاست

برای درک فاصله میان نام طرح و شرایط اقتصاد، باید به روند قیمت‌ها نگاه کرد. در گزارش اخیر رونما، به نقل از رئیس‌کل بانک مرکزی، تورم نقطه‌به‌نقطه شهریور ۱۴۰۵ از ۸۴.۴ درصد در مرداد به ۸۳.۸ درصد کاهش یافته و تورم ماهانه شهریور ۳.۹ درصد اعلام شده است. این کاهش جهت شاخص را کمی تغییر داده، اما سطح تورم همچنان بسیار بالاست. گزارش رونما درباره تورم شهریور.

یک شاخص غیردولتی نیز تصویر مشابهی از فشار قیمت‌ها ارائه می‌کند. تیندکس برای شهریور ۱۴۰۵ شاخص ۲۰۹.۷ را با پایه مرداد ۱۴۰۴ برابر ۱۰۰ ثبت کرده و تورم ماهانه ۱.۹ درصدی را گزارش می‌کند. روش تیندکس با آمار رسمی یکسان نیست و نباید جایگزین مرکز آمار یا بانک مرکزی تلقی شود، اما برای مشاهده روند قیمت کالاها و آگهی‌های واقعی بازار مفید است. داشبورد و نمودار تعاملی تورم تیندکس.

از جنگ تا سفره خانوار چه اتفاقی افتاده است؟

فشار تورمی در ماه‌های اخیر فقط یک عدد کلان نبوده است. سقوط ارزش ریال، هزینه واردات، اختلال‌های تجاری و نااطمینانی ناشی از جنگ به قدرت خرید خانوار منتقل شده‌اند. رونما در گزارش سقوط ریال به رکورد تازه توضیح داده که دلار از ۲.۵ میلیون ریال عبور کرده است. در تحلیل دیگری نیز بررسی شده که بورس تهران میان جنگ و تورم چه چیزی را قیمت‌گذاری می‌کند.

در چنین فضایی، خانوار فقط با افزایش قیمت مواد غذایی روبه‌رو نیست؛ اجاره، درمان، حمل‌ونقل و خدمات نیز بخشی از بودجه را می‌بلعند. بنابراین حتی اگر ۱۲ قلم واقعاً شش ماه ثابت بمانند، اثر رفاهی طرح به وزن همین اقلام در سبد مصرفی، سقف خرید، کیفیت و موجودی آنها و فاصله قیمتشان با بازار آزاد بستگی دارد.

تثبیت قیمت چگونه می‌تواند کار کند و کجا ممکن است گیر کند؟

ثابت نگه داشتن قیمت در یک شبکه محدود الزاماً ناممکن نیست. شهرداری می‌تواند از قراردادهای خرید بلندمدت، حذف واسطه، تأمین مستقیم، ذخیره‌سازی یا یارانه پنهان و آشکار استفاده کند. اما هر کدام از این روش‌ها هزینه‌ای دارد و سؤال مهم این است که این هزینه در نهایت توسط چه کسی پرداخت می‌شود: تولیدکننده، شهرداری، بودجه عمومی یا تأمین‌کننده.

اگر قیمت بازار بالا برود ولی قیمت طرح ثابت بماند، فاصله دو قیمت می‌تواند تقاضا را به سمت شبکه شهرداری بکشاند. در این حالت موجودی و سهمیه‌بندی به آزمون اصلی تبدیل می‌شوند. تثبیت قیمت بدون تأمین پایدار می‌تواند به کمبود، صف یا کاهش کیفیت منجر شود؛ در مقابل، اگر تأمین کافی باشد، طرح می‌تواند برای بخشی از خانوارها سپر قیمتی واقعی ایجاد کند.

آزمون واقعی طرح چیست؟

این طرح را نمی‌توان در روز نخست موفق یا ناموفق اعلام کرد. وعده اصلی شش‌ماهه است و باید با داده سنجیده شود. برای راستی‌آزمایی کامل، رونما چهار متغیر را دنبال خواهد کرد:

• قیمت ثابت: آیا قیمت هر ۱۲ قلم واقعاً تا پایان شش ماه تغییر نمی‌کند؟
• موجودی: آیا کالاها در تمام دوره به اندازه کافی عرضه می‌شوند یا تثبیت قیمت با کمبود همراه می‌شود؟
• محدودیت خرید: سهمیه خانوار و سقف خرید چقدر است و آیا این سقف برای مصرف واقعی معنی‌دار است؟
• فاصله با بازار: آیا قیمت ثابت شهرداری نسبت به بازار آزاد واقعاً مزیت قابل توجهی ایجاد می‌کند؟

جدول پایش شش‌ماهه رونما

حکم فعلی رونما

اگر «تورم صفر» به معنای صفر شدن تورم تهران فهمیده شود، این تعبیر دقیق نیست؛ طرح فعلی فقط بر مجموعه محدودی از کالاهای اساسی در کانال‌های مشخص شهرداری متمرکز است. اگر منظور شهرداری صرفاً «صفر نگه داشتن رشد قیمت همین ۱۲ قلم برای شش ماه» باشد، این یک وعده قابل سنجش است که هنوز زمان کافی برای راستی‌آزمایی نهایی آن نگذشته است.

بنابراین حکم فعلی رونما دو بخش دارد: عنوان «تورم صفر» بدون توضیح دامنه، نیازمند زمینه است؛ وعده ثبات شش‌ماهه قیمت نیز هنوز در حال آزمون است.