نفت صفر، تورم نزدیک ۹۰ درصد؛ اقتصاد ایران با چه ذخیره‌ای دوام می‌آورد؟

اقتصاد ایران پیش از جنگ هم با تورم بالا و رشد ضعیف دست‌وپنجه نرم می‌کرد. آنچه از تابستان تغییر کرده این است که منبع اصلی درآمد ارزی، یعنی نفت، عملاً از مسیر دریایی بیرون رفته است. در این تحلیل، ارقام را به منبع آن‌ها نسبت داده‌ایم، تفاوت روش‌های شمارش را نشان داده‌ایم و برداشت خودمان را جدا کرده‌ایم.

صادرات نفت؛ دو معیار، یک جهت

دو ردیاب مستقل حمل دریایی به شیوه‌های متفاوت صادرات را می‌شمارند، پس ارقامشان یکی نیست. یکی «بارگیری از پایانه‌ها» را می‌سنجد و دیگری «عبور نفتکش از خط محاصره» را. جهت روند اما در هر دو یکی است.

در معیار دوم، افت از ژوئیه تا اوت حدود ۹۵ درصد است (محاسبه ما). با اینکه تولید روزانه حدود ۱.۸ میلیون بشکه برآورد شده، نفت تولیدشده جایی باید ذخیره شود: برآوردها از نفت روی آب یکسان نیست؛ یکی حدود ۶۷ میلیون بشکه روی نفتکش‌ها در آب‌های جنوبی را در اواسط اوت می‌گوید و برآورد دیگر تا ۱۰ میلیون بشکه روی آب در منطقه مالزی. این دو عدد را نمی‌شود جمع زد یا یکی گرفت. مقایسه تلخ دیگر همسایگان‌اند: صادرات نفت خام کشورهای حوزه خلیج در سپتامبر به‌طور میانگین حدود ۱۶.۵ میلیون بشکه در روز بوده و عربستان از حدود ۲.۴۵ میلیون در اوت به حدود ۵.۴ میلیون در سپتامبر رسیده است. یعنی بازار نفت بازگشته، ولی بدون ایران.

از نفت تا سفره؛ سازوکار (برداشت ما)

مسیر معمول چنین است: درآمد ارزی کم می‌شود، دولت برای پوشش کسری بودجه یا فشار می‌آورد به منابع داخلی یا پول خلق می‌کند، ارزش پول کم می‌شود و واردات غذا و نهاده گران‌تر. این زنجیره را داده‌های ایران کامل اثبات نمی‌کند، اما نشانه‌ها با آن می‌خواند: نقل شده که قیمت آرد گندم تا مه حدود ۱۲۴ درصد نسبت به نوامبر ۲۰۲۵ بالا رفته (به نقل از برنامه جهانی غذا؛ سند اصلی را ندیده‌ایم) و پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول برای تورم متوسط ۲۰۲۶ حدود ۶۸.۹ درصد است، رقمی که تحلیل‌گران آن را بالاترین از ۱۳۵۷ می‌دانند. صندوق در آوریل رشد ۲۰۲۶ را حدود منفی ۶.۱ درصد پیش‌بینی کرده بود؛ برآوردهای بعدی را راستی‌آزمایی نکردیم.

تورم؛ ارقام شهریور

ارقام جدول از یک گزارش اقتصادی است که نهاد منتشرکننده آمار را نام نبرده؛ ستون نسبت‌ها را خودمان حساب کرده‌ایم. گزارش می‌گوید اجاره در میان ۱۲ گروه اصلی کمترین تورم را داشته و تحلیلگر آن این را به تبعیت اجاره از تورم عمومی با تأخیر نسبت می‌دهد. این توضیح خودش محتمل است، چون قراردادهای اجاره معمولاً سالانه تمدید می‌شوند، اما این را داده مستقیم نشان نمی‌دهد. اگر درست باشد، «ارزانیِ» اجاره موقتی است و فشار بعداً در تمدیدها ظاهر می‌شود.

انرژی و رفاه: دو سقف دیگر

رئیس‌جمهور در مصاحبه سالگرد دولت (۵ و ۶ اوت) گفته کسری گاز زمستان ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز است و حدود ۷,۰۰۰ مگاوات برق خورشیدی در دولتش نصب شده؛ هر دو ادعا از خود اوست و مستقل تأیید نشده. او همچنین وعده افزایش ارزش کالابرگ را داده، بی‌آنکه زمانی بدهد، و کمبود ارز را علت دانسته است. کاهش مصرف گوشت و لبنیات خانوار هم در گزارش‌های بین‌المللی آمده، اما ارقام معتبر مشخصی برای آن نیافتیم. اینترنت نیز، به نقل یک گزارش، ۸۸ روز متوالی قطع بوده است؛ اثر آن بر کسب‌وکارهای آنلاین را اندازه‌گیری نکرده‌ایم.

بازیگران و منافع

دولت می‌خواهد با کالابرگ، ارز ترجیحی و واردات تنظیم‌شده، شوک را میان مردم پخش کند. بنگاه‌های صنعتی با کمبود انرژی و نهاده روبه‌رو هستند. دارندگان نفت ذخیره‌شده روی آب نیز به بازگشایی مسیر دریایی یا فروش با تخفیف نیاز دارند. سمت مقابل، آمریکا، محاصره را ابزار فشار می‌داند و تا امتیاز مذاکراتی نگیرد دلیلی برای کاستن از آن ندارد؛ این را از رفتار و گزارش‌های دریایی برداشت می‌کنیم، نه از متن رسمی.

قوی‌ترین استدلال مخالف

برخی می‌گویند اقتصاد ایران پیش‌تر برای تحریم ساخته شده بود: صادرات غیرنفتی، تهاتر و ذخیره‌های پنهان ارزی وجود دارد و ارقام صادرات نفتِ ردیابی‌شده کل تصویر را نشان نمی‌دهد. این درست است که ردیابی دریایی همه چیز را نمی‌بیند. اما نبودِ بارگیری در پایانه‌ها، آن‌گونه که تصاویر ماهواره‌ای گزارش شده، با این روایت که صادرات پنهان جای نفت خام را گرفته سازگار نیست. هنوز رقمی هم برای صادرات غیرنفتی در این بازه نیافتیم.

چه چیزی نامشخص است؟

نمی‌دانیم درآمد ارزی دقیق ایران چقدر افت کرده، چون رقمی برای ارزش دلاری ندیدیم. منبع آماری تورم شهریور در گزارشی که خواندیم نام برده نشده. شمار شاغلان از دست‌رفته و نرخ بیکاری هم در منابع خوانده‌شده بی‌منبع یا ناهمگون بود و در این متن کنار گذاشته‌شان.

شاخص‌های رصد

سه نشانه مهم است: گذر دوباره نفتکش حامل نفت خام از خط محاصره؛ تورم مهر ۱۴۰۵ و اینکه گروه‌های غذا و مسکن چه کنند؛ و تصمیم دولت درباره کالابرگ و جیره انرژی پیش از زمستان. اگر مسیر دریایی باز شود و ذخایر روی آب فروخته شود، فشار ارزی کاهش می‌یابد؛ در غیر این صورت، تمدید قراردادهای اجاره و کسری گاز زمستان دو آزمون بعدی خواهند بود.