سپاه: دو ابرنفتکش در تنگه هرمز با مین برخورد کردند

نیروی دریایی سپاه پاسداران اعلام کرده است دو ابرنفتکش حامل نفت خام روز شنبه ۱۷ اکتبر در تنگه هرمز پس از برخورد با مین دریایی دچار انفجار و آتش‌سوزی شده‌اند. تا زمان انتشار این خبر، نام، پرچم، مالک و وضعیت خدمه این دو کشتی به‌طور عمومی اعلام نشده و روایت برخورد با مین نیز تأیید مستقل ندارد.

آنچه فعلاً می‌دانیم

بر اساس بیانیه‌های منتسب به نیروی دریایی سپاه، هر یک از دو نفتکش بیش از دو میلیون بشکه نفت خام حمل می‌کردند و در مسیری حرکت می‌کردند که ایران آن را «غیرمجاز» می‌داند. سپاه همچنین مدعی شده کشتی‌ها سامانه‌های موقعیت‌یابی و راداری خود را خاموش کرده بودند. در روایت منتشرشده درباره نفتکش دوم، انفجار در بخش موتور باعث از حرکت افتادن کشتی شده است.

این جزئیات در این مرحله باید به‌عنوان ادعای طرف ایرانی خوانده شوند، نه یافته مستقل درباره علت حادثه. منابعی که خبر را بازتاب داده‌اند نیز گفته‌اند هویت کشتی‌ها، وضعیت خدمه و خسارت احتمالی زیست‌محیطی روشن نیست. همین کمبود اطلاعات، تعیین دقیق محل حادثه و بازسازی مستقل مسیر دو کشتی را دشوار می‌کند.

چرا تشخیص علت حادثه مهم است؟

در یک آبراه پرتردد و درگیر مناقشه، تفاوت میان برخورد با مین، حمله با پهپاد یا پرتابه و حادثه فنی صرفاً یک اختلاف واژگانی نیست. هر کدام از این سناریوها مسئولیت، ارزیابی خطر برای کشتیرانی و واکنش شرکت‌های بیمه و دولت‌ها را تغییر می‌دهد. سابقه روزهای اخیر نیز نشان می‌دهد روایت‌های اولیه درباره برخی حوادث دریایی یکسان نبوده‌اند.

برای نمونه، در حادثه‌ای که ۱۲ اکتبر گزارش شد، سپاه علت آسیب به یک نفتکش را برخورد با مین اعلام کرد، در حالی که وزیر کشتیرانی هند از حمله پهپادی سخن گفت. در ۱۴ اکتبر نیز ایران از غرق‌شدن یک کشتی کانتینری پس از برخورد با مین خبر داد، اما سنگاپور گفت دو کشتی باری این کشور با پرتابه‌های ناشناس هدف قرار گرفته‌اند. این اختلاف‌ها نشان می‌دهد انتساب قطعی علت تازه‌ترین حوادث بدون داده‌های فنی، تصاویر قابل مکان‌یابی، گزارش خدمه یا بررسی نهادهای مستقل زودهنگام است.

تنگه هرمز در مرکز فشار بر کشتیرانی و انرژی

تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انتقال انرژی جهان است و پیش از جنگ جاری، حدود یک‌پنجم مصرف جهانی نفت از این مسیر عبور می‌کرد. ایران پس از تشدید جنگ و محدودیت‌های دریایی، عبور کشتی‌ها را به رعایت مسیرها و مجوزهای اعلامی خود مشروط کرده است؛ آمریکا و متحدانش این محدودیت‌ها را نمی‌پذیرند و بر آزادی کشتیرانی تأکید دارند.

اثر اقتصادی چنین حوادثی فقط به محموله یک یا دو نفتکش محدود نمی‌شود. افزایش خطر عملیاتی می‌تواند هزینه بیمه جنگ، کرایه کشتی و تصمیم شرکت‌ها درباره مسیر و زمان عبور را تغییر دهد. داده‌های کپلر که در گزارش‌های امروز نقل شده نشان می‌دهد حجم نفت عبوری از این آبراه در روزهای اخیر نوسان شدیدی داشته است؛ با این حال، این داده‌ها به‌تنهایی علت هر افت یا افزایش را ثابت نمی‌کنند.

قوی‌ترین روایت رقیب چیست؟

روایت ایران این است که محدودیت‌های اعلام‌شده برای کنترل عبور کشتی‌ها اجرا می‌شود و شناورهایی که خارج از مسیر تعیین‌شده و با سامانه‌های ناوبری خاموش حرکت می‌کنند، خود را در معرض خطر قرار می‌دهند. در مقابل، منتقدان این محدودیت‌ها استدلال می‌کنند که ایران نمی‌تواند حق عبور بین‌المللی از این آبراه را یک‌جانبه به مجوز خود مشروط کند. مستقل از این اختلاف حقوقی و سیاسی، اثبات علت فنی انفجارهای ۱۷ اکتبر نیازمند شواهدی فراتر از موضع طرف‌های درگیر است.

چه چیزی می‌تواند ارزیابی را تغییر دهد؟

انتشار نام و شماره IMO کشتی‌ها، داده‌های AIS، تصاویر ماهواره‌ای با زمان و مکان قابل تأیید، گزارش شرکت مالک یا مدیر کشتی، شهادت خدمه و ارزیابی نهادهای دریایی مستقل می‌تواند تصویر روشن‌تری بسازد. اگر چنین شواهدی برخورد با مین را تأیید کند، ادعای سپاه از سطح روایت رسمی به واقعیتی با پشتوانه مستقل نزدیک می‌شود؛ اگر آثار حمله از راه دور یا داده‌های متناقض منتشر شود، علت حادثه باید بازبینی شود.

در حال حاضر، گزاره قطعی این است که سپاه از دو حادثه و آتش‌سوزی دو ابرنفتکش خبر داده است. علت دقیق، هویت کشتی‌ها، سرنوشت خدمه و میزان خسارت همچنان نیازمند تأیید مستقل است.